Twoje serce bije około 100 000 razy na dobę i przepompowuje nawet 10 000 litrów krwi przez rozgałęzioną sieć naczyń krwionośnych. Dzięki temu układ krążenia dostarcza tlen i składniki odżywcze do każdej komórki organizmu – i utrzymuje cię przy życiu. Co dokładnie dzieje się, gdy serce pompuje krew przez ciało? I co ważniejsze: jak zadbać o naczynia krwionośne, a nawet je odmłodzić?
Spis treści
Najważniejsze wnioski
- Silnik życia: Serce przepompowuje dziennie około 10 000 litrów krwi i bije około 100 000 razy – to niestrudzony silnik organizmu.
- Dwa krążenia: Krążenie krwi składa się z krążenia małego (krew uboga w tlen płynie do płuc) i krążenia dużego (krew bogata w tlen płynie do wszystkich narządów).
- Sieć naczyń: Tętnice transportują krew bogatą w tlen od serca, żyły prowadzą krew ubogą w tlen z powrotem do serca, a naczynia włosowate umożliwiają wymianę substancji w tkankach.
- Śródbłonek jako warstwa ochronna: Najgłębsza warstwa naczyń krwionośnych (śródbłonek) utrzymuje krew w stanie płynnym i zapewnia płynny przepływ.
- Komórki naprawcze z szpiku kostnego: Komórki progenitorowe śródbłonka (EPC) przechodzą ze szpiku kostnego do krwi i naprawiają uszkodzenia ścian naczyń.
- Więcej EPC = dłuższe życie: Badania pokazują, że wyższa liczba EPC wiąże się ze znacząco mniejszym ryzykiem zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych.
- Palenie jest wyjątkowo szkodliwe: Już jeden papieros dziennie zwiększa ryzyko chorób układu krążenia dziesięciokrotnie – nie istnieje bezpieczny poziom palenia.
- Ruch podwaja liczbę EPC: Trzy miesiące umiarkowanego treningu aerobowego (marsz, jogging) podwoiły liczbę EPC we krwi u osób starszych.
- Mniej tłuszczów nasyconych: Rezygnacja z tłuszczów nasyconych (masło) znacząco zwiększyła liczbę EPC i poprawiła zdrowie naczyń.
- Roślinna moc: Jagody, cebula i zielona herbata udowodnienie zwiększają liczbę krążących EPC i poprawiają funkcję śródbłonka.
Podstawy krążenia krwi
Krążenie krwi u człowieka to zamknięty układ złożony z serca i naczyń krwionośnych, który zaopatruje każdą komórkę organizmu w niezbędne substancje. Bez stałego przepływu krwi komórki obumarłyby w ciągu kilku minut.
Czym jest układ krążenia człowieka?
Układ krążenia to rozgałęziony system transportowy. Dostarcza do komórek tlen, składniki odżywcze, hormony i substancje sygnałowe, a jednocześnie odprowadza dwutlenek węgla oraz produkty przemiany materii. Działa jak sieć dróg: serce jest centralną pompownią, naczynia krwionośne to trasy transportu, a krew to środek transportu.
Dlaczego serce pompuje krew przez ciało?
Organizm potrzebuje stałego dopływu tlenu i składników odżywczych, żeby funkcjonować. Jednocześnie produkty przemiany materii, takie jak dwutlenek węgla, trzeba szybko usuwać. Rytmiczne skurcze serca sprawiają, że krew stale krąży i ta wymiana może zachodzić. Przy każdym uderzeniu serca do krwiobiegu trafia około 80 mililitrów krwi.
Ile krwi serce pompuje na dobę?
Przy średniej częstości akcji serca wynoszącej 70 uderzeń na minutę serce pompuje przez organizm około 5 do 6 litrów krwi na minutę. Daje to około 7 200 do 10 000 litrów na dobę. Podczas wysiłku fizycznego ta ilość może wzrosnąć nawet do 25 litrów na minutę. To imponujący wynik jak na narząd wielkości zaciśniętej pięści, który waży około 300 gramów.
Budowa serca
Serce to pusty w środku mięsień z czterema jamami, który pracuje jako centralna pompa układu krążenia. Żeby zrozumieć, jak krew płynie przez ciało, trzeba najpierw poznać budowę serca.
Jakie są 4 jamy serca i jakie pełnią funkcje?
Serce składa się z czterech jam: prawego przedsionka, prawej komory, lewego przedsionka i lewej komory. Prawy przedsionek zbiera krew ubogą w tlen z organizmu i przekazuje ją do prawej komory, która pompuje ją do płuc. Lewy przedsionek przyjmuje krew bogatą w tlen z płuc i oddaje ją do lewej komory, a ta silnymi skurczami pompuje krew do całego ciała.
Jaką rolę w przepływie krwi odgrywają zastawki serca?
Cztery zastawki serca działają jak zawory i zapobiegają przepływowi krwi w złym kierunku. Otwierają się i zamykają biernie, pod wpływem różnic ciśnienia: gdy komora się kurczy, otwiera się kolejna zastawka i krew przez nią przepływa. Gdy komora się rozluźnia, zastawka zamyka się i zapobiega cofaniu się krwi. Ten doskonale zestrojony mechanizm zapewnia sprawny przepływ krwi w jednym kierunku.
Jak krew przepływa przez serce?
Przepływ krwi przez serce przebiega według precyzyjnego schematu: krew uboga w tlen z organizmu wpływa żyłą główną górną i dolną do prawego przedsionka. Stamtąd trafia do prawej komory i jest pompowana przez pień płucny do płuc. W płucach oddaje dwutlenek węgla i pobiera tlen. Krew bogata teraz w tlen wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka, przepływa do lewej komory i stamtąd jest pompowana przez aortę (główną tętnicę) do całego ciała.
Jak serce jest zaopatrywane w krew?
Samo serce również potrzebuje stałego dopływu tlenu, by wykonywać swoją pracę. Zapewniają go tętnice wieńcowe, które odchodzą bezpośrednio od aorty i zaopatrują mięsień sercowy w krew bogatą w tlen. Choć serce stale pompuje krew, nie może jej bezpośrednio wykorzystać – jest zdane na własne naczynia krwionośne.
Dwa krążenia
Krążenie krwi u człowieka składa się z dwóch równolegle pracujących układów: krążenia płucnego (krążenie małe) i krążenia systemowego (krążenie duże). Są ze sobą ściśle połączone i razem tworzą zamknięty obieg.
Jak działa krążenie małe?
Krążenie płucne, zwane też krążeniem małym, zaczyna się w prawej komorze serca. Stamtąd krew uboga w tlen i bogata w dwutlenek węgla jest pompowana pniem płucnym do obu płuc. W drobnych pęcherzykach płucnych (alweolach) zachodzi wymiana gazowa: dwutlenek węgla zostaje wydychany, a tlen z wdychanego powietrza – pobrany. Krew bogata teraz w tlen wraca żyłami płucnymi do lewego przedsionka serca. Nazwa „krążenie małe” odnosi się do krótkiej drogi – nie do znaczenia tego niezwykle ważnego układu.
Jak działa krążenie duże?
Krążenie duże zaczyna się w lewej komorze serca, która pod wysokim ciśnieniem pompuje krew bogatą w tlen do aorty. Stamtąd układ naczyń rozgałęzia się jak drzewo: duże tętnice dzielą się na coraz mniejsze odgałęzienia, aż krew przepływa przez cieniutkie naczynia włosowate, które docierają do każdego narządu i każdej komórki. Tam zachodzi wymiana substancji: tlen i składniki odżywcze trafiają do tkanek, a dwutlenek węgla i produkty przemiany materii przechodzą do krwi. Krew uboga teraz w tlen zbiera się w żyłach i żyłą główną górną i dolną wraca do prawego przedsionka.
Jak szybko krew płynie przez organizm?
Prędkość przepływu krwi bardzo się różni w zależności od typu naczynia. W aorcie krew płynie z prędkością około 40 centymetrów na sekundę, w dużych tętnicach 10 do 20 centymetrów na sekundę. W naczyniach włosowatych przepływ zwalnia do około 0,05 centymetra na sekundę – to spowolnienie jest ważne, bo zostaje dość czasu na wymianę substancji. Cząsteczka krwi potrzebuje około 60 sekund na pełny obieg przez cały układ krążenia.
Układ naczyń krwionośnych
Naczynia krwionośne tworzą rozgałęzioną sieć, która przebiega przez całe ciało. Wyróżnia się trzy główne typy: tętnice, żyły i naczynia włosowate.
Jaka jest różnica między tętnicami a żyłami?
Tętnice transportują krew od serca do narządów. Mają grube, elastyczne ściany, które wytrzymują wysokie ciśnienie, z jakim serce pompuje krew do krwiobiegu. Z wyjątkiem pnia płucnego tętnice prowadzą krew bogatą w tlen. Żyły natomiast prowadzą krew z powrotem do serca. Ich ściany są cieńsze, ponieważ ciśnienie jest niższe. Mają zastawki żylne, które zapobiegają cofaniu się krwi pod wpływem grawitacji. Z wyjątkiem żył płucnych żyły transportują krew ubogą w tlen.
Czym są naczynia włosowate i jaką pełnią funkcję?
Naczynia włosowate to najmniejsze naczynia krwionośne w organizmie – tak cienkie, że czerwone krwinki muszą przechodzić przez nie pojedynczo. Tworzą drobną sieć między tętnicami a żyłami i to w nich zachodzi właściwa wymiana substancji. Ich bardzo cienkie ściany (grubości zaledwie jednej warstwy komórek) umożliwiają wymianę tlenu, składników odżywczych, dwutlenku węgla i produktów przemiany materii między krwią a tkankami. Organizm dorosłego człowieka zawiera szacunkowo 40 miliardów naczyń włosowatych o łącznej powierzchni około 1 000 metrów kwadratowych.
Które narządy otrzymują najwięcej krwi?
Rozdział krwi w organizmie zależy od zapotrzebowania narządów na tlen. Nerki otrzymują najwięcej, około 20 do 25 procent całego przepływu krwi – choć stanowią zaledwie około 0,5 procent masy ciała. Mózg otrzymuje około 13 procent, wątroba 25 procent (z tego 20 procent żyłą wrotną, z krwią bogatą w składniki odżywcze z jelit), mięśnie szkieletowe około 15 procent w spoczynku (do 80 procent przy maksymalnym wysiłku), a samo serce około 5 procent.
Śródbłonek: wewnętrzna wyściółka naczyń
Najgłębszą warstwę wszystkich naczyń krwionośnych nazywamy śródbłonkiem – to cienka, ale niezwykle ważna warstwa komórek, która zapewnia płynny przepływ krwi.
Dlaczego tlen we krwi jest tak ważny?
Tlen to paliwo naszych komórek. W mitochondriach, czyli w elektrowniach komórek, tlen służy do pozyskiwania energii (ATP) ze składników odżywczych. Ten proces nazywa się oddychaniem komórkowym. Bez stałego dopływu tlenu komórki nie mogą produkować energii i obumierają. Szczególnie wrażliwe są komórki nerwowe: komórki mózgu zaczynają obumierać już po 3 do 5 minutach bez tlenu – dlatego przy zatrzymaniu krążenia szybka reakcja ratuje życie.
Jak tlen dostaje się do krwi?
Tlen dostaje się do organizmu podczas oddychania. Kiedy wdychamy powietrze, bogate w tlen powietrze napływa do pęcherzyków płucnych (alweoli). Ich ściany są tak cienkie, że tlen może dyfundować bezpośrednio do krwi w otaczających naczyniach włosowatych. We krwi tlen wiąże się z hemoglobiną w czerwonych krwinkach (erytrocytach) i w ten sposób jest transportowany po całym organizmie. Jedna cząsteczka hemoglobiny może związać do czterech cząsteczek tlenu.
Co dzieje się z dwutlenkiem węgla w krwiobiegu?
Dwutlenek węgla (CO₂) powstaje jako produkt odpadowy oddychania komórkowego we wszystkich komórkach organizmu. Dyfunduje z komórek do krwi i jest transportowany na trzy sposoby: około 70 procent w postaci wodorowęglanu (HCO₃⁻) rozpuszczonego w osoczu, 20 procent związane z hemoglobiną i 10 procent rozpuszczone bezpośrednio w osoczu. Po dotarciu do płuc dwutlenek węgla przechodzi z krwi do pęcherzyków płucnych i zostaje wydychany. To ciągłe usuwanie CO₂ jest równie ważne jak dostarczanie tlenu.
EPC: zespół naprawczy twoich naczyń
Śródbłonkowe komórki progenitorowe (EPC) to wyspecjalizowane komórki macierzyste. Wędrują ze szpiku kostnego do krwi i potrafią naprawiać uszkodzone miejsca w ścianie naczynia. To fascynujący, wbudowany w organizm mechanizm naprawczy.
Jak wspierać krążenie krwi?
Zdolność naczyń krwionośnych do samonaprawy zależy od śródbłonkowych komórek progenitorowych. Te komórki macierzyste powstają w szpiku kostnym i trafiają do krwi. Tam wyszukują uszkodzenia śródbłonka i je naprawiają. Badania pokazują, że wyższa liczba EPC wiąże się ze znacznie mniejszym ryzykiem zgonu z powodu chorób układu krążenia. Randomizowane badanie z grupą placebo, przeprowadzone u pacjentów z ciężką chorobą naczyń obwodowych, przyniosło imponujące wyniki. Wstrzyknięcia szpiku kostnego podwoiły czas chodzenia bez bólu i całkowicie zapobiegły amputacjom. W grupie kontrolnej 14 procent osób straciło nogę.
Są jednak także naturalne sposoby na zwiększenie liczby EPC, bez zabiegów medycznych. Najważniejsze czynniki stylu życia to rezygnacja z palenia, regularny ruch i zdrowa dieta.
Jakie jest prawidłowe ciśnienie krwi?
Ciśnienie krwi podaje się w dwóch wartościach. Ciśnienie skurczowe (górna wartość) powstaje, gdy serce kurczy się i tłoczy krew do tętnic. Ciśnienie rozkurczowe (dolna wartość) to ciśnienie w tętnicach, gdy serce się rozluźnia. Za optymalne uważa się ciśnienie poniżej 120/80 mmHg. Wartości od 120/80 do 139/89 mmHg to ciśnienie wysokie prawidłowe, a od 140/90 mmHg mówimy o nadciśnieniu tętniczym. Prawidłowe ciśnienie krwi jest ważne dla zdrowia naczyń. Przewlekle podwyższone ciśnienie uszkadza śródbłonek i sprzyja miażdżycy.
Czym jest rzut minutowy serca?
Rzut minutowy serca to ilość krwi, którą serce wtłacza do układu krążenia w ciągu minuty. Oblicza się go, mnożąc objętość wyrzutową (ilość krwi przy jednym uderzeniu serca) przez częstość akcji serca (liczbę uderzeń na minutę). U dorosłego w spoczynku rzut minutowy wynosi około 5–6 litrów na minutę. Podczas wysiłku fizycznego może wzrosnąć nawet do 25 litrów na minutę. Wytrenowani sportowcy mają często niższe tętno spoczynkowe, ale większą objętość wyrzutową. Ich serce pracuje wydajniej.
Styl życia a zdrowe naczynia krwionośne
Dobra wiadomość: możesz aktywnie zadbać o zdrowie swoich naczyń. Trzy czynniki mają największy wpływ na liczbę i funkcję śródbłonkowych komórek progenitorowych.
Rzucenie palenia – najważniejszy krok: Palenie to jeden z najgorszych wrogów naczyń krwionośnych. Metaanaliza 141 badań kohortowych wykazała, że już jeden papieros dziennie zwiększa ryzyko chorób układu krążenia dziesięciokrotnie w stosunku do wartości oczekiwanej. Nie istnieje bezpieczny poziom palenia. Nawet bierne palenie istotnie pogarsza liczbę krążących EPC. Najważniejsza zmiana stylu życia dla zdrowia twoich naczyń jest więc taka: rzuć palenie całkowicie i unikaj dymu tytoniowego.
Ruch podwaja liczbę EPC: Randomizowane badania kontrolowane pokazują wyraźnie, że trening fizyczny zwiększa liczbę śródbłonkowych komórek progenitorowych we krwi. W badaniu z udziałem mężczyzn w średnim i starszym wieku trzy miesiące umiarkowanego treningu aerobowego, głównie marszu i częściowo biegania, podwoiło liczbę EPC w krwiobiegu. Regularny ruch aerobowy uznaje się dlatego za „strategię pierwszego wyboru” w zapobieganiu starzeniu się naczyń i w jego leczeniu. Nie musisz zostać maratończykiem. Już 30 minut szybkiego marszu dziennie daje wymierne efekty.
Mniej tłuszczów nasyconych: Randomizowane badanie kontrolowane wykazało, że ograniczenie tłuszczów nasyconych, głównie przez rezygnację z masła, istotnie zwiększyło liczbę EPC. Badanie na małpach pokazało, że już kilka tygodni diety bogatej w cholesterol i tłuszcz prowadziło do dramatycznie przedwczesnego starzenia się komórek śródbłonka. Mechanizm jest jasny: tłuszcze nasycone nasilają stany zapalne i stres oksydacyjny. To uszkadza wrażliwe komórki śródbłonka i ogranicza ich zdolność do naprawy.
Dieta dla naczyń – lepsze ukrwienie
Poza rezygnacją z tłuszczów nasyconych istnieją też produkty, które aktywnie wspierają zdrowie naczyń i zwiększają liczbę EPC.
Które produkty poprawiają ukrwienie?
Badania naukowe wskazały trzy grupy produktów, które udowodnienie zwiększają liczbę krążących śródbłonkowych komórek progenitorowych:
Jagody i owoce jagodowe: Randomizowane badanie kontrolowane wykazało, że ekstrakt z czarnej maliny zwiększył liczbę krążących EPC i poprawił sztywność tętnic u pacjentów z zespołem metabolicznym. Owoce jagodowe zawierają dużo antocyjanów, czyli wtórnych metabolitów roślinnych o silnym działaniu przeciwutleniającym i przeciwzapalnym. Te substancje chronią śródbłonek przed uszkodzeniem i wspierają tworzenie nowych naczyń krwionośnych.
Cebula: W badaniu z udziałem osób z nadwagą ekstrakt z łusek cebuli poprawił funkcję śródbłonka i zwiększył liczbę EPC. Cebula jest bogata w kwercetynę, flawonoid o silnych właściwościach ochronnych dla naczyń. Co ciekawe, większość substancji bioaktywnych znajduje się w zewnętrznych warstwach. To kolejny powód, by gotować cebulę w łupinie (łupinę można usunąć później).
Zielona herbata: U osób długo palących picie zielonej herbaty poprawiło funkcję śródbłonka i zwiększyło liczbę krążących EPC. Katechiny w zielonej herbacie, zwłaszcza EGCG (galusan epigallokatechiny), działają silnie przeciwutleniająco. Wspierają też produkcję tlenku azotu w śródbłonku. To cząsteczka sygnałowa, która rozluźnia naczynia krwionośne i poprawia przepływ krwi.
Pełnowartościowa dieta roślinna: Badanie wykazało, że dieta oparta w całości na pełnowartościowych produktach roślinnych nie tylko zwiększyła liczbę EPC, lecz także poprawiła funkcję śródbłonka i obniżyła poziom cholesterolu LDL. Ta dieta portfolio łączyła różne produkty chroniące serce: produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, orzechy, owoce, warzywa i siemię lniane. Synergiczny efekt tych produktów wydaje się silniejszy niż suma ich pojedynczych działań.
Przesłanie jest jasne: roślinne, pełnowartościowe produkty wspierają na poziomie komórkowym własne mechanizmy naprawcze naczyń krwionośnych. Dostarczają nie tylko składników odżywczych, lecz także substancji bioaktywnych, które chronią śródbłonek, hamują stany zapalne i wspierają powstawanie nowych EPC.
Najczęściej zadawane pytania
Ile trwa pełny obieg krwi w organizmie?
Pojedyncza komórka krwi potrzebuje około 60 sekund na pełny obieg przez organizm: od serca do płuc, z powrotem do serca, przez całe ciało i znów z powrotem. Podczas wysiłku fizycznego obieg ten przyspiesza.
Czy można wyczuć krążenie krwi?
Tak, możesz wyczuć swoje tętno, czyli rytmiczne rozszerzanie się tętnic przy każdym uderzeniu serca. Najłatwiej wyczuć je na nadgarstku (tętnica promieniowa) lub na szyi (tętnica szyjna). Tętno odpowiada dokładnie częstości akcji serca.
Co najbardziej szkodzi krążeniu krwi?
Palenie jest najbardziej szkodliwym czynnikiem dla zdrowia naczyń. Dalej są brak ruchu, tłuszcze nasycone, przewlekły stres i wysokie ciśnienie krwi. Te czynniki uszkadzają śródbłonek, zmniejszają liczbę EPC i sprzyjają miażdżycy.
Jak dbać o krążenie krwi w starszym wieku?
Najważniejsze zasady to: nie palić, codziennie umiarkowanie się ruszać (co najmniej 30 minut marszu), jeść pełnowartościową dietę roślinną z dużą ilością warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych, ograniczyć tłuszcze nasycone, utrzymywać prawidłową masę ciała i redukować stres. Te elementy stylu życia udowodnienie zwiększają liczbę śródbłonkowych komórek progenitorowych i utrzymują twoje naczynia w dobrej kondycji.
Dlaczego śródbłonek jest tak ważny?
Śródbłonek to najbardziej wewnętrzna wyściółka wszystkich naczyń krwionośnych. Dba o płynny przepływ krwi. Produkuje tlenek azotu, który rozluźnia naczynia, zapobiega powstawaniu zakrzepów i reguluje stany zapalne. Zdrowy śródbłonek to klucz do zdrowych naczyń i zdrowego serca.
Czy naczynia krwionośne mogą się regenerować?
Tak, naczynia krwionośne mogą się regenerować dzięki śródbłonkowym komórkom progenitorowym ze szpiku kostnego. Te komórki macierzyste wędrują do uszkodzonych miejsc i naprawiają śródbłonek. Zmianami stylu życia możesz zwiększyć liczbę i aktywność tych komórek naprawczych.
Jakie są objawy złego krążenia krwi?
Typowe oznaki to zimne dłonie i stopy, mrowienie w rękach lub nogach, ból podczas chodzenia (chromanie przestankowe), zawroty głowy, trudności z koncentracją, wolne gojenie się ran i zaburzenia erekcji. Przy takich objawach skonsultuj się z lekarzem rodzinnym (POZ).
Jak długo trwa poprawa krążenia krwi po rzuceniu palenia?
Już 20 minut po ostatnim papierosie spada ciśnienie krwi. Po 2–12 tygodniach ukrwienie poprawia się w wymierny sposób. Liczba EPC zaczyna się odbudowywać. Po 1–2 latach ryzyko zawału serca spada o około 50 procent. Organizm od razu zaczyna naprawę. Na rzucenie palenia nigdy nie jest za późno.
Czy aspiryna pomaga krążeniu krwi?
Aspiryna hamuje krzepnięcie krwi i może być wskazana u niektórych pacjentów z wysokim ryzykiem chorób układu krążenia. Jej przyjmowanie zawsze powinno być jednak omówione z lekarzem, ponieważ aspiryna ma też działania niepożądane (większe ryzyko krwawień). Zmiany stylu życia powinny zawsze być pierwszym wyborem.
Jak mogę zbadać swoje EPC?
EPC można zmierzyć we krwi metodą cytometrii przepływowej. To badanie nie jest jednak standardowo dostępne i wykonuje się je zwykle tylko w wyspecjalizowanych laboratoriach badawczych. W praktyce ważniejsze od pomiarów są zmiany stylu życia. Dowody naukowe jasno pokazują, które czynniki zwiększają liczbę EPC.
Źródła naukowe
- Möbius-Winkler S, Linke A, Adams V, Schuler G, Erbs S. How to improve endothelial repair mechanisms: the lifestyle approach. Expert Review of Cardiovascular Therapy. 2010;8(4):573-580.
- Wang M, Monticone RE, McGraw KR. Proinflammation, profibrosis, and arterial aging. Aging Medicine. 2020;3(3):159-168.
- Hackshaw A, Morris JK, Boniface S, Tang JL, Milenković D. Low cigarette consumption and risk of coronary heart disease and stroke: meta-analysis of 141 cohort studies in 55 study reports. BMJ. 2018;360:j5855.
- Sharma S, Pandey NN, Sinha M, et al. Randomized, double-blind, placebo-controlled trial to evaluate safety and therapeutic efficacy of angiogenesis induced by intraarterial autologous bone marrow-derived stem cells in patients with severe peripheral arterial disease. Journal of Vascular and Interventional Radiology. 2021;32(2):157-163.
- Tateishi-Yuyama E, Matsubara H, Murohara T, et al. Therapeutic angiogenesis for patients with limb ischaemia by autologous transplantation of bone-marrow cells: a pilot study and a randomised controlled trial. The Lancet. 2002;360(9331):427-435.
- Altabas V, Altabas K, Kirigin L. Endothelial progenitor cells (Epcs) in ageing and age-related diseases: How currently available treatment modalities affect EPC biology, atherosclerosis, and cardiovascular outcomes. Mechanisms of Ageing and Development. 2016;159:49-62.
- Jeong HS, Kim S, Hong SJ, et al. Black raspberry extract increased circulating endothelial progenitor cells and improved arterial stiffness in patients with metabolic syndrome: a randomized controlled trial. Journal of Medicinal Food. 2016;19(4):346-352.
- Cavalcante SL, Lopes S, Bohn L, et al. Effects of exercise on endothelial progenitor cells in patients with cardiovascular disease: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Revista Portuguesa de Cardiologia. 2019;38(11):817-827.
- Ichim TE, Zhong Z, Mikirova NA, et al. Circulating endothelial progenitor cells and erectile dysfunction: possibility of nutritional intervention? Panminerva Medica. 2010;52(2 Suppl 1):75-80.
- Kim W, Jeong MH, Cho SH, et al. Effect of green tea consumption on endothelial function and circulating endothelial progenitor cells in chronic smokers. Circulation Journal. 2006;70(8):1052-1057.
- Choi EY, Lee H, Woo JS, et al. Effect of onion peel extract on endothelial function and endothelial progenitor cells in overweight and obese individuals. Nutrition. 2015;31(9):1131-1135.
- Hoetzer GL, Van Guilder GP, Irmiger HM, Keith RS, Stauffer BL, DeSouza CA. Aging, exercise, and endothelial progenitor cell clonogenic and migratory capacity in men. Journal of Applied Physiology. 2007;102(3):847-852.
- Keith M, Kuliszewski MA, Liao C, et al. A modified portfolio diet complements medical management to reduce cardiovascular risk factors in diabetic patients with coronary artery disease. Clinical Nutrition. 2015;34(3):541-548.
- Gao W, Chen D, Liu G, Ran X. Autologous stem cell therapy for peripheral arterial disease: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Stem Cell Research & Therapy. 2019;10(1):140.
- Werner N, Kosiol S, Schiegl T, et al. Circulating endothelial progenitor cells and cardiovascular outcomes. New England Journal of Medicine. 2005;353(10):999-1007.
- Weech M, Altowaijri H, Mayneris-Perxachs J, et al. Replacement of dietary saturated fat with unsaturated fats increases numbers of circulating endothelial progenitor cells and decreases numbers of microparticles. American Journal of Clinical Nutrition. 2018;107(6):876-882.
- Shi Q, Hubbard GB, Kushwaha RS, et al. Endothelial senescence after high-cholesterol, high-fat diet challenge in baboons. American Journal of Physiology – Heart and Circulatory Physiology. 2007;292(6):H2913-2920.



