Voedingssupplementen tegen dementie vaak niet effectief

Alzheimer en antioxidanten: wat remt dementie?

De ziekte van Alzheimer is een neurodegeneratieve aandoening die leidt tot progressief geheugenverlies en cognitieve achteruitgang. Volgens organisaties als Alzheimer Nederland is het de meest voorkomende vorm van dementie. In de hersenen van alzheimerpatiënten vormen zich kenmerkende amyloïdpakketjes (plaques) en tau-eiwitkluwen, die zenuwcellen beschadigen en doen afsterven.

Een opvallende observatie uit onderzoek: alzheimerpatiënten hebben aanzienlijk lagere bloedspiegels van 8 van de 10 onderzochte antioxidanten. Dit zou erop kunnen wijzen dat oxidatieve stress bijdraagt aan het ontstaan van de ziekte. Maar let op: dit verband kan ook simpelweg een gevolg zijn. Mensen met dementie gaan vaak minder gevarieerd eten en consumeren gemiddeld minder groente en fruit.

Deze bevinding leidde tot een logische vraag: kunnen antioxidanten zoals vitamine E, vitamine C of bèta-caroteen helpen bij het voorkomen van alzheimer? Decennialang zijn er grote klinische studies uitgevoerd om dit te onderzoeken. De uitkomsten zijn eenduidig – en teleurstellend.

Vitamine E en seleen: de PREADViSE-studie

Werkt vitamine E tegen alzheimer?

Vitamine E geldt als een van de krachtigste vetoplosbare antioxidanten en werd lange tijd gezien als een veelbelovende kandidaat voor alzheimerpreventie. De grootschalige PREADViSE-studie (Prevention of Alzheimer’s Disease by Vitamin E and Selenium) onderzocht systematisch of vitamine E of seleen het risico op dementie kan verlagen.

Het resultaat: vitamine E liet GEEN enkel effect zien op het voorkomen van dementie. Ook seleen, een belangrijk spoorelement met antioxiderende eigenschappen, bleek volkomen nutteloos. Deelnemers die jarenlang dagelijks vitamine E of seleen slikten, ontwikkelden net zo vaak dementie als de groep die een placebo kreeg.

Deze studie had een grote bewijskracht dankzij de lange looptijd en het hoge aantal deelnemers. De hoop dat antioxidanten hersencellen kunnen behoeden voor afbraak, werd hiermee definitief ontkracht.

Waarom faalt vitamine E bij alzheimer?

Daar zijn verschillende wetenschappelijke verklaringen voor. Ten eerste is oxidatieve stress bij alzheimer waarschijnlijk eerder een gevolg dan de oorzaak van het ziekteproces. Ten tweede bereiken antioxidanten die je via een pil inneemt het hersenweefsel mogelijk niet in voldoende concentraties. Ten derde is alzheimer een uiterst complexe aandoening met meerdere ontstaansmechanismen; één enkele antioxidant kan zo’n complex proces simpelweg niet stoppen.

Bèta-caroteen en vitamine C: langetermijnstudies met gemengde resultaten

Bèta-caroteen: werkt het bij mannen anders dan bij vrouwen?

In de bekende Harvard Physicians’ Health Study kregen bijna 6.000 oudere mannen willekeurig bèta-caroteen of een placebo toegewezen. Bèta-caroteen is de voorloper van vitamine A en komt van nature voor in oranje en donkergroene groenten, zoals wortels, pompoen en zoete aardappel.

Na drie jaar was er geen enkel verschil merkbaar tussen beide groepen. Pas na 11 jaar presteerden de mannen die dagelijks een hoeveelheid bèta-caroteen kregen (vergelijkbaar met zo’n 150 gram zoete aardappel) minimaal beter op cognitieve testen. Het effect was statistisch meetbaar, maar in de praktijk verwaarloosbaar klein.

Een vergelijkbare studie onder oudere vrouwen vond na negen jaar echter geen enkel cognitief voordeel. Vanwaar dit verschil? Mogelijk duurt het bij vrouwen langer voordat een effect meetbaar wordt, of verschilt de werking per geslacht. Het minimale effect bij mannen kan echter net zo goed op toeval berusten.

Vitamine C: te weinig en te laat?

Ook vitamine C, een wateroplosbare antioxidant, is uitgebreid onderzocht. In grote klinische studies liet vitamine C aanvankelijk helemaal geen effect zien. Pas bij de evaluatie na negen jaar leek de vitamine C-groep een minuscule voorsprong te hebben.

Toen onderzoekers combinaties testten – vitamine C plus vitamine E plus bèta-caroteen – toonden twee grote studies (één met 1.500 deelnemers gedurende zeven jaar en één met ruim 20.000 deelnemers gedurende vijf jaar) totaal geen cognitief voordeel aan voor deze antioxidantencocktail.

De conclusie is duidelijk: antioxidanten als voedingssupplementen tegen dementie bieden, los of gecombineerd, geen betrouwbare bescherming tegen cognitieve achteruitgang of alzheimer.

Multivitaminen: het teleurstellende onderzoek naar Centrum Silver

Helpen multivitaminen tegen alzheimer?

Als losse vitaminen niet helpen, biedt een compleet multivitaminen- en mineralencomplex dan wellicht uitkomst? Binnen de Harvard Physicians’ Health Study werd ook het dagelijks gebruik van Centrum Silver onderzocht, een van de bekendste multivitaminenpreparaten voor 50-plussers.

Gedurende 12 jaar slikten duizenden mannen dagelijks Centrum Silver of een placebo. De uitkomst was helder: de multivitaminengroep vertoonde GEEN enkel cognitief voordeel ten opzichte van de placebogroep. Geen beter geheugen, geen vertraagde hersenveroudering en geen lager risico op dementie.

Deze studie is van groot belang, omdat multivitaminen wereldwijd tot de meest verkochte supplementen behoren. Veel mensen nemen ze in de hoop hun algehele vitaliteit en hersengezondheid te ondersteunen. De Centrum Silver-studie maakt duidelijk dat ze voor het voorkomen van alzheimer geen meerwaarde bieden.

Wat betekent dit voor de praktijk?

Multivitaminen kunnen nuttig zijn bij een medisch vastgesteld tekort. Maar als preventief middel tegen alzheimer bij gezonde mensen zonder voedingstekorten werken ze niet. Dat geld kun je volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum beter besteden aan een volwaardig voedingspatroon met volop groente, fruit, volkorenproducten en peulvruchten.

Souvenaid: de gefaalde ‘wonderdrank’

Wat is Souvenaid?

Souvenaid is een medische drinkvoeding die speciaal werd ontwikkeld voor mensen met beginnende alzheimer. Het bevat een gepatenteerde mix van voedingsstoffen genaamd Fortasyn Connect, bestaande uit omega 3-vetzuren, fosfolipiden, vitaminen en mineralen. Het idee erachter: deze bouwstoffen zouden de aanmaak en werking van synapsen (verbindingen tussen hersencellen) ondersteunen en zo de cognitieve functie verbeteren.

De marketingbeloftes waren hooggespannen, maar de wetenschappelijke feiten laten een heel ander beeld zien.

Werkt Souvenaid bij alzheimer?

Er zijn drie grote gerandomiseerde onderzoeken met controlegroep uitgevoerd bij in totaal meer dan 1.000 deelnemers. De resultaten waren teleurstellend:

• Souvenaid voorkwam het ontstaan van dementie NIET.
• Het drankje had waarschijnlijk weinig tot geen effect op het geheugen of andere denkfuncties.
• Zowel bij mensen met milde cognitieve achteruitgang (MCI) als bij gediagnosticeerde alzheimerpatiënten werd geen klinisch relevante verbetering gezien.

Een gezaghebbende Cochrane-review uit 2020 concludeerde onomwonden: Souvenaid werkt niet. Ondanks een plausibele theorie en een doordachte samenstelling presteerde het drankje in de praktijk niet beter dan een placebo.

Dat is wrang, want Souvenaid is prijzig en wordt vaak aangeschaft door bezorgde naasten van patiënten. De wetenschappelijke bewijzen rechtvaardigen deze verwachtingen helaas niet.

Zink en andere mineralen: eveneens geen effect

Helpt zink bij cognitieve achteruitgang?

Zink is een essentieel spoorelement dat onmisbaar is voor talloze lichaamsprocessen, waaronder de signaaloverdracht in het brein. Er werd dan ook gedacht dat zinksupplementen de cognitieve vermogens bij ouderen zouden kunnen ondersteunen.

De ZENITH-studie (Zinc Effects on Nutrient and Inflammatory Trends in Healthy aging) heeft dit grondig onderzocht. De conclusie: zink slaagde er niet in om de algehele cognitieve functies te verbeteren na maanden of jaren van inname. Geheugen, aandacht en concentratie bleven onveranderd.

Ook hier geldt: alleen bij een aangetoond zinktekort is suppletie zinvol. Als preventieve maatregel tegen alzheimer bij gezonde mensen heeft het geen effect.

Calciumsupplementen: een alarmerend risico

Terwijl de meeste vitaminen en mineralen simpelweg niet werken, zijn er bij calciumsupplementen verontrustende signalen die wijzen op mogelijke gezondheidsrisico’s.

Kunnen calciumsupplementen het risico op dementie verhogen?

Verschillende wetenschappelijke onderzoeken laten zien dat extra calcium via pillen problematisch kan zijn:

Hersenschade op scans: In een cross-sectionele studie vertoonden ouderen die calciumsupplementen slikten meer zogeheten hyperintense wittestofafwijkingen in het brein. Deze zijn zichtbaar als witte vlekjes op een MRI-scan en wijzen op kleine doorbloedingsstoornissen of micro-infarcten – een bekende risicofactor voor vasculaire dementie.

Verdubbeling van het dementierisico: In een langlopende studie hadden vrouwen die calciumsupplementen gebruikten een tweemaal zo hoog risico op het ontwikkelen van dementie. Dit verband was extra sterk aanwezig bij vrouwen die al een voorgeschiedenis hadden met cerebrovasculaire aandoeningen.

De Women’s Health Initiative: calcium, vitamine D en het geheugen

Het grootschalige Women’s Health Initiative-onderzoek moest definitieve duidelijkheid scheppen. Duizenden oudere vrouwen kregen gedurende zo’n acht jaar willekeurig calcium plus vitamine D of een placebo.

De eerste uitkomst leek geruststellend: er was op het eerste gezicht geen verschil in dementierisico. Er zat echter een flinke methodologische adder onder het gras: meer dan de helft van de vrouwen slikte voorafgaand aan de studie al op eigen initiatief calciumsupplementen. Dat vertroebelde de onderzoeksresultaten aanzienlijk.

Toen onderzoekers de data opnieuw analyseerden en uitsluitend keken naar vrouwen die voordien GEEN calcium slikten, bleek: calciumsupplementen verhoogden het risico op een hartinfarct en een beroerte significant. Een meta-analyse van alle beschikbare calciumstudies bevestigde dit beeld: 15 procent meer hartinfarcten of beroertes bij calciumsuppletie vergeleken met een placebo.

Een vergelijkbare heranalyse van de dementiegegevens moet nog plaatsvinden, maar de aanwijzingen stapelen zich op: calciumsupplementen doen bij gezonde mensen vaak meer kwaad dan goed.

Kun je calciumtabletten beter laten staan?

Voor de overgrote meerderheid van de mensen is het advies helder: ja. Calcium haal je bij voorkeur uit je dagelijkse voeding – zoals zuivel (halfvolle melk, yoghurt, kwark), verrijkte plantaardige dranken, groene bladgroenten, peulvruchten, noten en zaden. Calciumsupplementen zijn uitsluitend geïndiceerd bij een vastgesteld tekort of specifieke medische indicaties, en zelfs dan neem je ze bij voorkeur alleen op voorschrift van een arts.

Waarom falen voedingssupplementen tegen dementie bij alzheimer?

Het is een volkomen terechte vraag: als vitaminen en mineralen cruciaal zijn voor een gezonde hersenfunctie, waarom helpen supplementen dan niet tegen de ziekte van alzheimer?

Daar zijn meerdere wetenschappelijke redenen voor:

1. Complexiteit van de ziekte: Alzheimer ontstaat door een samenspel van factoren – amyloïdplaques, tau-tangles, chronische ontstekingsreacties en vasculaire schade. Eén geïsoleerde voedingsstof kan deze keten van processen niet doorbreken.
2. Timing: De biologische veranderingen bij alzheimer beginnen al decennia voordat de eerste symptomen merkbaar zijn. Supplementen komen simpelweg te laat wanneer het neurodegeneratieve proces al volop aan de gang is.
3. Biologische beschikbaarheid: Vitaminen die je slikt, bereiken de hersenen vaak niet in voldoende mate, of worden door het lichaam te snel afgebroken en uitgescheiden.
4. Samenhang in voeding: In echte voeding werken duizenden bioactieve stoffen synergetisch met elkaar samen. Een geïsoleerde vitamine in een capsule kan die complexe interactie niet nabootsen.
5. Geen sprake van tekorten: De meeste deelnemers aan klinische studies hadden helemaal geen vitaminetekort. Wie via de voeding al voldoende binnenkrijgt, heeft niets aan extra hoge doseringen.

Wat helpt echt tegen alzheimer en wat remt dementie?

Als voedingssupplementen tegen dementie niet helpen, wat dan wel? Het goede nieuws: er zijn wel degelijk effectieve manieren voor alzheimerpreventie die gebaseerd zijn op solide wetenschappelijk bewijs, zoals ook Alzheimer Nederland benadrukt.

Voeding: volwaardig eten in plaats van pillen

In plaats van losse vitamines te slikken, kun je beter kiezen voor een volwaardig, plantaardig voedingspatroon:

• Veel gevarieerde groenten en fruit (rijk aan natuurlijke antioxidanten)
• Volkorenproducten
• Noten en zaden
• Peulvruchten
• Omega 3-rijke voeding (zoals lijnzaad, walnoten en vette vis)

Het mediterrane dieet en het MIND-dieet hebben in klinische studies aangetoond dat ze het risico op alzheimer en cognitieve achteruitgang kunnen verlagen.

Beweging: de onderschatte beschermende factor

Regelmatige lichaamsbeweging is een van de krachtigste manieren om je brein te beschermen tegen alzheimer. Al 30 minuten stevig wandelen per dag kan het risico op geheugenverlies aanzienlijk verkleinen.

Mentale uitdaging en sociale contacten

Een actief brein veroudert langzamer. Lezen, puzzelen, nieuwe dingen leren, een muziekinstrument bespelen: het draagt allemaal bij. Minstens zo belangrijk zijn sociale contacten en een actief sociaal leven.

Risicofactoren onder controle houden

Een hoge bloeddruk, diabetes, overgewicht en roken verhogen het risico op alzheimer. Het beheersen van deze factoren is vele malen belangrijker dan welke voedingssupplementen tegen dementie dan ook.

Slaap en stressmanagement

Voldoende slaap van goede kwaliteit is essentieel voor je hersengezondheid. Tijdens de slaap worden toxische eiwitten uit de hersenen afgevoerd. Chronische stress is juist schadelijk voor het brein – ontspanningstechnieken zoals meditatie kunnen helpen.

Conclusie: laat nutteloze voedingssupplementen tegen dementie links liggen

Het wetenschappelijke bewijs is glashelder: vitamine- en mineralensupplementen helpen waarschijnlijk niet om alzheimer te voorkomen of te behandelen. Dit geldt voor vitamine E, vitamine C, bèta-caroteen, multivitaminen zoals Centrum Silver, gespecialiseerde producten zoals Souvenaid, zink en vele andere middelen.

Extra alarmerend: calciumsupplementen kunnen het risico op dementie mogelijk zelfs verhogen en worden in verband gebracht met een hogere kans op een hartinfarct en beroerte.

De miljardenindustrie achter voedingssupplementen tegen dementie drijft op valse hoop. De reclames beloven mentale scherpte en bescherming tegen dementie, maar de realiteit is ontnuchterend. 14 grote wetenschappelijke studies met tienduizenden deelnemers tonen aan: deze beloftes worden niet waargemaakt.

Bespaar je geld en investeer liever in een gezonde leefstijl: volwaardige voeding, regelmatig bewegen, mentale en sociale activiteit, een goede nachtrust en stressmanagement. Dat zijn de échte beschermende factoren tegen alzheimer – en ze kosten geen cent extra, alleen een beetje eigen inzet.

Wetenschappelijke bronnen

• Mullan K, Cardwell CR, McGuinness B, Woodside JV, McKay GJ. Plasma antioxidant status in patients with alzheimer’s disease and cognitively intact elderly: a meta-analysis of case-control studies. J Alzheimers Dis. 2018;62(1):305-317.
• Kryscio RJ, Abner EL, Caban-Holt A, et al. Association of antioxidant supplement use and dementia in the Prevention of Alzheimer’s Disease by Vitamin E and Selenium trial (PREADViSE). JAMA Neurol. 2017;74(5):567-573.
• Grodstein F, Kang JH, Glynn RJ, Cook NR, Gaziano JM. A randomized trial of beta carotene supplementation and cognitive function in men: the Physicians’ Health Study II. Arch Intern Med. 2007;167(20):2184-2190.
• Kang JH, Cook NR, Manson JE, Buring JE, Albert CM, Grodstein F. Vitamin E, vitamin C, beta carotene, and cognitive function among women with or at risk of cardiovascular disease: The Women’s Antioxidant and Cardiovascular Study. Circulation. 2009;119(21):2772-2780.
• Yaffe K, Clemons TE, McBee WL, Lindblad AS, Age-Related Eye Disease Study Research Group. Impact of antioxidants, zinc, and copper on cognition in the elderly: a randomized, controlled trial. Neurology. 2004;63(9):1705-1707.
• Heart Protection Study Collaborative Group. MRC/BHF Heart Protection Study of antioxidant vitamin supplementation in 20,536 high-risk individuals: a randomised placebo-controlled trial. Lancet. 2002;360(9326):23-33.
• Burckhardt M, Watzke S, Wienke A, Langer G, Fink A. Souvenaid for Alzheimer’s disease. Cochrane Database Syst Rev. 2020;12(12):CD011679.
• Maylor EA, Simpson EEA, Secker DL, et al. Effects of zinc supplementation on cognitive function in healthy middle-aged and older adults: the ZENITH study. Br J Nutr. 2006;96(4):752-760.
• Payne ME, McQuoid DR, Steffens DC, Anderson JJB. Elevated brain lesion volumes in older adults who use calcium supplements: a cross-sectional clinical observational study. Br J Nutr. 2014;112(2):220-227.
• Kern J, Kern S, Blennow K, et al. Calcium supplementation and risk of dementia in women with cerebrovascular disease. Neurology. 2016;87(16):1674-1680.
• Rossom RC, Espeland MA, Manson JE, et al. Calcium and vitamin D supplementation and cognitive impairment in the women’s health initiative. J Am Geriatr Soc. 2012;60(12):2197-2205.
• Hsia J, Heiss G, Ren H, et al. Calcium/vitamin D supplementation and cardiovascular events. Circulation. 2007;115(7):846-854.
• Grodstein F, O’Brien J, Kang JH, et al. Long-term multivitamin supplementation and cognitive function in men: a randomized trial. Ann Intern Med. 2013;159(12):806-814.
• Bolland MJ, Grey A, Avenell A, Gamble GD, Reid IR. Calcium supplements with or without vitamin D and risk of cardiovascular events: reanalysis of the Women’s Health Initiative limited access dataset and meta-analysis. BMJ. 2011;342:d2040.