Geraffineerde olie en gezondheid: de risico’s van glycidol

Wat is geraffineerde olie en hoe ontstaat het?

Om de gezondheidsrisico’s goed te begrijpen, moeten we eerst helder hebben wat geraffineerde olie precies is en hoe deze wordt geproduceerd.

Wat zijn geraffineerde oliën?

Geraffineerde oliën zijn plantaardige oliën die via een meervoudig industrieel proces chemisch worden behandeld en gezuiverd. In tegenstelling tot koudgeperste oliën, die op een milde manier bij maximaal 40 graden Celsius worden gewonnen zonder toevoegingen, ondergaan geraffineerde oliën een intensieve chemische bewerking. Het doel van de raffinage is om de olie neutraal van smaak, lang houdbaar en stabiel bij verhitten te maken – ideaal voor de voedingsmiddelenindustrie en om op hoge temperaturen mee te bakken. Maar dit proces heeft een hoge prijs: het ontstaan van toxische verbindingen.

Hoe wordt geraffineerde olie geproduceerd?

De industriële raffinage van plantaardige oliën verloopt in verschillende stappen, waarbij telkens chemische stoffen worden ingezet:

• Ontslijmen: verwijdering van fosfolipiden en eiwitten met behulp van zuren of logen
• Neutralisatie: behandeling met alkalische oplossingen om vrije vetzuren te verwijderen
• Bleken: inzet van bleekaarde om de olie te ontkleuren
• Ontgeuren (deodorisatie): verhitten tot 180–270 °C om geur- en smaakstoffen te verwijderen

Vooral het ontgeuren – de laatste stap bij hoge temperaturen – brengt risico’s met zich mee voor de voedselveiligheid: hier ontstaan de gevaarlijke schadelijke stoffen glycidol en 3-MCPD. Deze stoffen zijn onvermijdelijke bijproducten van het industriële raffinageproces die in elke geraffineerde olie voorkomen.

Welke soorten geraffineerde olie zijn er?

Vrijwel alle gangbare consumptieoliën zijn in geraffineerde vorm verkrijgbaar. Tot de meest gebruikte geraffineerde oliën behoren:

• Zonnebloemolie (geraffineerd)
• Raapzaadolie (geraffineerd)
• Sojaolie
• Palmolie
• Maïskiemolie
• Pindaolie / aardnotenolie (geraffineerd)
• Sesamolie (geraffineerd)

Je herkent geraffineerde oliën doordat er op de verpakking niet “koudgeperst”, “ongefilterd” of “extra vierge” staat. Staat er enkel “plantaardige olie” of “slaolie” op het etiket, dan gaat het vrijwel altijd om een geraffineerd product. Ook vermeldingen zoals “geschikt voor bakken en braden” of “hittebestendig” wijzen op een geraffineerde olie.

De gevaarlijke schadelijke stoffen in geraffineerde olie

Tijdens het raffinageproces ontstaan twee bijzonder problematische verbindingen die je gezondheid ernstig in gevaar kunnen brengen.

Wat zijn glycidol en 3-MCPD?

Glycidol is een genotoxische stof die direct het DNA beschadigt en kankerverwekkend is. In tegenstelling tot veel andere schadelijke stoffen bestaat er voor glycidol geen veilige innamelimiet – zelfs minieme hoeveelheden kunnen theoretisch kanker veroorzaken. Zowel de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) als de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) beoordelen glycidol als bijzonder gevaarlijk.

3-MCPD (3-monochloorpropaandiol) is eveneens een kankerverwekkende stof, maar dan niet-genotoxisch. Dit betekent dat er in theorie een drempelwaarde is waaronder 3-MCPD als onschadelijk wordt gezien. De toelaatbare dagelijkse inname ligt volgens instanties zoals het Voedingscentrum en de EFSA op 2 microgram per kilogram lichaamsgewicht. Toch blijft 3-MCPD een zorgwekkende stof die schadelijk kan zijn voor de nieren en de voortplantingsorganen.

Beide stoffen ontstaan tijdens het ontgeuren bij temperaturen boven de 200 °C en zijn onvermijdelijk aanwezig in bewerkte plantaardige olie. De industrie heeft naar eigen zeggen tot op heden geen methode gevonden om deze stoffen volledig te voorkomen zonder de eigenschappen van geraffineerde olie aan te tasten.

Waarom is geraffineerde olie ongezond?

Geraffineerde olie is om meerdere redenen zorgwekkend voor je gezondheid:

1. Genotoxische schadelijke stoffen: glycidol beschadigt rechtstreeks het DNA en kan leiden tot mutaties die kankerverwekkend zijn.
2. Verlies van waardevolle voedingsstoffen: door de chemische bewerking gaan vitamines, mineralen en gezonde vetzuren en antioxidanten verloren.
3. Hoge dagelijkse blootstelling: doordat geraffineerde olie in talloze bewerkte levensmiddelen zit (kant-en-klaarmaaltijden, bakkerijproducten, gefrituurd voedsel), loopt de totale belasting flink op.
4. Versterkte vorming van toxines bij verhitten: bij langdurig bakken en frituren kunnen er nog meer schadelijke verbindingen ontstaan.

Het gevaar schuilt niet alleen in incidenteel gebruik, maar juist in de dagelijkse, chronische inname gedurende vele jaren.

Wat is het ALARA-principe bij voedselveiligheid?

Omdat glycidol een genotoxische kankerverwekkende stof is waarvoor geen veilige ondergrens bestaat, geldt het ALARA-principe: “As Low As Reasonably Achievable” – zo laag als redelijkerwijs haalbaar is.

Dit principe stelt dat onvermijdelijke contaminanten in levensmiddelen tot een absoluut minimum moeten worden teruggebracht. Het wordt toegepast wanneer stoffen niet volledig uit de voeding kunnen worden gehaald, maar aantoonbaar schadelijk zijn. Voor consumenten betekent dit in de praktijk: geraffineerde olie zoveel mogelijk vermijden en kiezen voor volwaardige alternatieven.

Opvallend genoeg wordt het ALARA-principe ook in de radiologie gehanteerd om stralingsbelasting bij medisch onderzoek te beperken – een duidelijk signaal van hoe serieus gezondheidsinstanties het gevaar van genotoxische stoffen nemen.

Kankerrisico door geraffineerde olie: wat zeggen de studies?

De wetenschappelijke gegevens over glycidol en de gezondheidsrisico’s van geraffineerde olie zijn alarmerend.

Is geraffineerde olie kankerverwekkend?

Ja, bewerkte plantaardige olie bevat met glycidol een aantoonbaar kankerverwekkende stof. Glycidol is genotoxisch, wat inhoudt dat het de genetische informatie in onze cellen rechtstreeks verandert. Zulke beschadigingen kunnen leiden tot ongecontroleerde celgroei – het beginstadium van kanker.

In dierstudies veroorzaakte glycidol bij ratten en muizen verschillende soorten tumoren, waaronder in de zaadballen, melkklieren, schildklier en hersenen. Op basis van deze onderzoeksdata hebben wetenschappers het kankerrisico voor mensen berekend.

Hoe gevaarlijk is glycidol in plantaardige olie?

De cijfers zijn schrikbarend: een acceptabel kankerrisico wordt gewoonlijk vastgesteld op 1 op 100.000 – dat betekent dat maximaal één extra geval van kanker per 100.000 personen als toelaatbaar wordt gezien. Voor glycidol komt dat bij iemand van 70 kilo neer op: minder dan 1 microgram per dag.

De werkelijkheid laat echter een heel ander beeld zien:

• Gemiddelde blootstelling aan glycidol onder de bevolking: meer dan 50 microgram per dag
• Dat is ruim 50 keer zoveel als de acceptabele drempel
• Bij kinderen ligt de inname tot wel 200 keer boven het acceptabele risico

Een Zweedse studie van Aasa et al. (2019) onderzocht de interne dosis glycidol bij kinderen en concludeerde dat het geschatte kankerrisico bij jonge kinderen dramatisch verhoogd is. De auteurs dringen dan ook aan op directe maatregelen om het gehalte glycidol in voeding te verlagen.

Extra problematisch: glycidol stapelt zich niet op in weefsels, maar reageert direct met het DNA. Dit betekent dat elke afzonderlijke blootstelling potentieel schade kan toebrengen – met een cumulatief effect over de loop van jaren.

Is geraffineerde olie gevaarlijk voor kinderen?

Ja, en zelfs in ernstige mate. Kinderen lopen om meerdere redenen een groter risico:

1. Hogere relatieve inname: kinderen consumeren in verhouding tot hun lichaamsgewicht aanzienlijk meer dan volwassenen.
2. Flesvoeding: industrieel vervaardigde zuigelingenvoeding bevat geraffineerde plantaardige oliën met relatief hoge glycidolwaarden.
3. Langere latentietijd: kanker kan tientallen jaren nodig hebben om zich te ontwikkelen – blootstelling op jonge leeftijd geeft meer tijd om schade aan te richten.
4. Delende cellen: kinderen zijn volop in de groei en hun cellen delen zich snel – juist tijdens deze fasen is DNA-schade extra riskant.

Het Duitse federale instituut voor risicobeoordeling (BfR) concludeerde al in 2009 dat zuigelingen die uitsluitend flesvoeding krijgen, schadelijke hoeveelheden glycidol binnenkrijgen. Ook in de Verenigde Staten werden vergelijkbare concentraties in babyvoeding aangetroffen.

Het advies is duidelijk: borstvoeding is de beste optie voor baby’s, ook om de inname van glycidol zoveel mogelijk te beperken. Moedermelk bevat immers geen aantoonbare hoeveelheden glycidol of 3-MCPD.

Een ander belangrijk onderzoeksresultaat: in een grootschalig epidemiologisch onderzoek onder meer dan 100.000 vrouwen bleek frequente consumptie van gefrituurd voedsel – dat meestal in geraffineerde olie wordt bereid – gepaard te gaan met een significant lagere levensverwachting. Bij mannen zorgde regelmatige inname van gefrituurde gerechten voor een 35% hoger risico op prostaatkanker. Daarom wordt aangeraden om uit voorzorg de inname van sterk verhitte en gefrituurde producten drastisch te beperken.

Geraffineerde olie vs. koudgeperste olie: het cruciale verschil

Niet elke olie is hetzelfde. Het productieproces maakt het doorslaggevende verschil.

Wat is het verschil tussen geraffineerde en koudgeperste olie?

Het verschil zit in het fabricageproces en de daaruit voortvloeiende effecten op je gezondheid:

Koudgeperste oliën (zoals ongeraffineerde olijfolie) worden mechanisch gewonnen uit zaden, noten of vruchten, zonder dat er intense hitte of chemicaliën aan te pas komen. Hierdoor behouden ze hun natuurlijke smaak, kleur en bovenal hun waardevolle voedingsstoffen. Termen als ‘vierge’, ‘extra vierge’ of ‘ongeraffineerd’ duiden op een koudgeperste kwaliteit.

Het hogere rookpunt van geraffineerde olie is het enige vermeende voordeel, maar daar betaal je een aanzienlijke prijs voor qua gezondheid. Om te bakken bij hoge temperaturen kun je in plaats daarvan hittebestendige vierge oliën gebruiken zoals kokosolie of avocado-olie, die verhitten uitstekend verdragen zonder schadelijke stoffen te vormen.

Bevat geraffineerde olie transvetten?

Hier bestaat vaak verwarring over: nee, geraffineerde olie bevat over het algemeen geen transvetten – althans niet in noemenswaardige hoeveelheden. Transvetten ontstaan voornamelijk bij het harden van vetten (hydrogenering), een heel ander industrieel proces dat bijvoorbeeld wordt ingezet bij de productie van bepaalde vaste bakvetten en margarines.

Dat betekent echter niet dat geraffineerde olie onschadelijk is – integendeel: de procescontaminanten glycidol en 3-MCPD zijn mogelijk nog zorgwekkender dan transvetten, omdat glycidol direct DNA-beschadigend en kankerverwekkend kan werken. Waar transvetten voornamelijk het risico op hart- en vaatziekten verhogen, brengt glycidol een verhoogd kankerrisico met zich mee.

Bij herhaaldelijk verhitten van olie – of deze nu geraffineerd is of niet – kunnen overigens wel kleine hoeveelheden transvetten ontstaan. Nog een goede reden om gefrituurd voedsel zo veel mogelijk te beperken.

Praktische tips: alternatieven voor geraffineerde olie

Het goede nieuws: er zijn veilige en gezonde alternatieven voor geraffineerde olie beschikbaar.

Welke alternatieven zijn er voor geraffineerde olie?

Dit zijn de beste opties die je met een gerust hart kunt gebruiken:

Voor koude bereidingen (salades, dressings):

• Extra vierge olijfolie – rijk aan antioxidanten
• Koudgeperste lijnzaadolie – hoog gehalte aan omega 3-vetzuren
• Koudgeperste hennepzaadolie – optimale balans in vetzuren
• Koudgeperste walnootolie – rijk aan alfa-linoleenzuur

Voor bakken op middelhoge temperaturen:

• Vierge olijfolie (tot 180°C)
• Vierge kokosolie (tot 177°C) – hittebestendig en stabiel
• Roomboter of ghee (geklaarde boter, tot 200°C)

Voor bakken en braden bij hoge temperaturen:

• Avocado-olie (extra vierge, tot 260°C) – extreem hittebestendig
• High-oleic zonnebloemolie (koudgeperst, tot 210°C)
• Bakolie op basis van kokos (tot 234°C)

Alternatieve bereidingswijzen zonder olie:

• Airfryer – knapperige resultaten met minimale of geen toevoeging van olie
• Stomen – zacht voor ingrediënten en met maximaal behoud van voedingsstoffen
• Smoren in groentebouillon – aromatisch en slank
• Oven met bakpapier – ideaal voor zelfgemaakte friet of geroosterde groenten
• Grillen – volop smaak zonder extra vet

Aandachtspunten bij het boodschappen doen:

• Let op aanduidingen zoals ‘koudgeperst’, ‘vierge’, ‘extra vierge’ of ‘ongeraffineerd’
• Kies voor olie in donkere glazen flessen (dit beschermt tegen oxidatie door licht)
• Bewaar olie altijd koel en donker
• Laat producten met enkel ‘geraffineerde olie’ of een algemene term als ‘plantaardige olie’ links liggen
• Wees alert op kant-en-klaarmaaltijden, industrieel gebak en gefrituurde snacks uit de supermarkt

Het belangrijkste advies: wees over het algemeen zuinig met het toevoegen van vetten en geef de voorkeur aan volwaardige, onbewerkte producten. Noten, zaden en avocado’s leveren gezonde vetzuren in hun natuurlijke vorm – zonder enige schadelijke belasting.

Conclusie: vermijd geraffineerde olie liever

De wetenschappelijke consensus is helder: geraffineerde plantaardige olie bevat met glycidol een genotoxische en kankerverwekkende stof die het DNA kan beschadigen. Met een gemiddelde dagelijkse inname van ruim 50 microgram – meer dan vijftig keer de aanvaardbare dosis – is de blootstelling aanzienlijk. Vooral kinderen zijn kwetsbaar: hun relatieve inname van glycidol kan tot wel 200 keer boven het veilige niveau liggen dat toezichthouders op het gebied van voedselveiligheid aanhouden.

De voedingsmiddelenindustrie heeft tot nu toe geen methode gevonden om geraffineerde olie industrieel te zuiveren zonder dat deze schadelijke bijproducten ontstaan. Het ALARA-principe (‘as low as reasonably achievable’), dat ook door het Voedingscentrum en Europese instanties wordt gehanteerd, betekent voor jou als consument in de praktijk: probeer geraffineerde olie zo veel mogelijk te vermijden.

Gelukkig zijn er uitstekende alternatieven. Koudgeperste, ongeraffineerde oliën leveren waardevolle voedingsstoffen zonder ongewenste processtoffen. En dankzij kooktechnieken zoals stomen, grillen of het gebruik van de airfryer kun je gefrituurde gerechten moeiteloos links laten liggen.

Bescherm je eigen gezondheid en die van je gezin: vervang geraffineerde olie door hoogwaardige varianten en wees terughoudend met gefrituurde producten. Je lichaam zal je dankbaar zijn.

Wetenschappelijke bronnen

• Zeb A. Toxicity of food frying. In: Food Frying. John Wiley & Sons, Ltd; 2019:365-406.
• Abraham K, Hielscher J, Kaufholz T, Mielke H, Lampen A, Monien B. The hemoglobin adduct N-(2,3-dihydroxypropyl)-valine as biomarker of dietary exposure to glycidyl esters: a controlled exposure study in humans. Arch Toxicol. 2019;93(2):331-40.
• Bakhiya N, Abraham K, Gürtler R, Appel KE, Lampen A. Toxicological assessment of 3-chloropropane-1,2-diol and glycidol fatty acid esters in food. Mol Nutr Food Res. 2011;55(4):509-21.
• Tritscher AM. Human health risk assessment of processing-related compounds in food. Toxicol Lett. 2004;149(1-3):177-86.
• Aasa J, Granath F, Törnqvist M. Cancer risk estimation of glycidol based on rodent carcinogenicity studies, a multiplicative risk model and in vivo dosimetry. Food Chem Toxicol. 2019;128:54-60.
• Aasa J, Vryonidis E, Abramsson-Zetterberg L, Törnqvist M. Internal doses of glycidol in children and estimation of associated cancer risk. Toxics. 2019;7(1):E7.
• Gadiraju TV, Patel Y, Gaziano JM, Djoussé L. Fried food consumption and cardiovascular health: a review of current evidence. Nutrients. 2015;7(10):8424-30.
• Sun Y, Liu B, Snetselaar LG, et al. Association of fried food consumption with all cause, cardiovascular, and cancer mortality: prospective cohort study. BMJ. 2019;364:k5420.
• Lippi G, Mattiuzzi C. Fried food and prostate cancer risk: systematic review and meta-analysis. Int J Food Sci Nutr. 2015;66(5):587-9.
• Spungen JH, MacMahon S, Leigh J, et al. Estimated US infant exposures to 3-MCPD esters and glycidyl esters from consumption of infant formula. Food Addit Contam Part A Chem Anal Control Expo Risk Assess. 2018;35(6):1085-92.
• Federal Institute for Risk Assessment (BfR). Initial evaluation of the assessment of levels of glycidol fatty acid esters detected in refined vegetable fats. BfR Opinion No. 007/2009, 10 March 2009.
• Larsen JC. ILSI Europe Report Series: 3-MCPD esters in food products. Summary report of a workshop held in February 2009 in Brussels, Belgium. ILSI Europe. October 2009.