Hoofdpijn bij vasten en migraine: helpt therapeutisch vasten?

Belangrijkste inzichten

• Vasten triggert regelmatig hoofdpijn: Bij bijna een derde van de vastenden in het TrueNorth Health Center trad hoofdpijn bij vasten op als bijwerking. Het overslaan van maaltijden behoort tot de bekendste triggers voor hoofdpijn en migraine.
• Casestudy toont spectaculaire verlichting: Een 52-jarige vrouw met 16 jaar chronische posttraumatische hoofdpijn ervoer langdurige verlichting na watervasten en een strikt plantaardig dieet zonder suiker, olie en zout.
• Pijnintensiteit gehalveerd: Na de eerste vastenkuur halveerde de intensiteit van de pijn. Na een tweede kuur zes maanden later werd de hoofdpijn mild, kort (onder de 10 minuten) en zeldzaam.
• Miljoenen getroffenen: Jaarlijks lopen ruim 1 miljoen Amerikanen een traumatisch hersenletsel op; driekwart houdt daar chronische pijn aan over, terwijl de behandelopties beperkt zijn.
• Lastige scheiding van effecten: Het is moeilijk om het directe effect van de vastenperiode te onderscheiden van de langetermijneffecten van het volwaardige plantaardige voedingspatroon in de jaren daarna.
• Arachidonzuur wakkert pijn aan: Voeding met veel arachidonzuur (vlees, zuivel, eieren) kan ontstekingsbevorderend werken. Een plantaardig dieet verlaagt de inname van arachidonzuur en remt neurogene ontsteking.
• Gerandomiseerde studie bevestigt effect: Migränepatiënten vertoonden bij een plantaardig dieet significante verbeteringen in de frequentie van aanvallen, pijnintensiteit en het gebruik van pijnstillers.
• Deelnemers weigerden terugval: Veel deelnemers voelden zich door de plantaardige voeding zóveel beter dat ze pertinent weigerden terug te keren naar hun oude eetpatroon – hun reactie was letterlijk: “No way, José.”
• Autofagie geactiveerd: Na circa 16 tot 24 uur zonder voeding activeert het lichaam autofagie: een cellulair recyclingsysteem dat ontstekingsprocessen kan afremmen.
• Buchinger-methode het bekendst: De door Otto Buchinger in de jaren twintig ontwikkelde methode met 250 tot 500 kcal per dag uit groentebouillon, sappen en kruidenthee is de meest toegepaste kuurvorm.
• Driefasenconcept essentieel: Een verantwoorde kuur bestaat uit afbouwdagen (1–2 dagen), vastendagen (5–7 dagen) en opbouwdagen (3–5 dagen) – de opbouwfase is minstens zo belangrijk als het vasten zelf.
• Slechts 1 à 2 keer per jaar aanbevolen: Therapeutisch vasten is geen permanente leefstijl, maar een intensieve medische interventie die dient als vliegwiel voor een blijvende voedingsverandering.

Wat is therapeutisch vasten?

Onder therapeutisch vasten verstaan we het vrijwillig en tijdelijk afzien van vast voedsel om gezondheidsredenen. Anders dan bij intermittent fasting hoofdpijn of dagelijkse periodieke vastenschema’s, gaat het bij klassiek therapeutisch vasten om een aaneengesloten kuur van meerdere dagen, meestal zo’n 5 tot 7 vastendagen.

De bekendste variant is het Buchinger-vasten, ontwikkeld door arts Otto Buchinger in de jaren twintig van de vorige eeuw. Hierbij drink je dagelijks 250 tot 500 calorieën in de vorm van verse groentebouillon, biologische sappen en kruidenthee. Een strengere vorm is watervasten, waarbij uitsluitend water wordt gedronken – nul calorieën en strikte aandacht voor hydratatie.

Het TrueNorth Health Center in Californië, waar de hierboven genoemde casus werd vastgelegd, past medisch begeleid watervasten toe. Uit een analyse van honderden vastenkuren bleek dat bij bijna een derde van de deelnemers hoofdpijn als bijwerking optrad. Schommelingen in de bloedsuikerspiegel, cafeïneontwenning en veranderingen in de elektrolytenbalans door het overslaan van maaltijden behoren immers tot de meest voorkomende triggers voor een migraineaanval en spanningshoofdpijn.

Hoe kan vasten dan toch uitkomst bieden bij chronische pijnklachten? De sleutel ligt waarschijnlijk niet in het vasten alleen, maar in de synergie met een blijvende verandering van je voedingspatroon na afloop.

Vasten tegen hoofdpijn: de casestudy

De door het TrueNorth Health Center gepubliceerde casestudy beschrijft een 52-jarige vrouw met chronische posttraumatische hoofdpijn. Na een ernstig hersenletsel leed zij zestien jaar lang aan onafgebroken pijn – elke dag opnieuw, vierentwintig uur per dag.

De patiënte had al een lange lijst aan zware medicatie zonder blijvend succes geprobeerd en haar kwaliteit van leven was ernstig aangetast. Toen reguliere behandelingen geen soelaas meer boden, koos ze voor een ingrijpende aanpak: medisch begeleid watervasten, direct gevolgd door een onbewerkt, strikt plantaardig dieet zonder toegevoegde suikers, olie of zout.

Het resultaat was opmerkelijk. Na de eerste vastenperiode halveerde haar pijnintensiteit. Ze had weliswaar nog dagelijks klachten, maar ervoer voor het eerst in zestien jaar pijnvrije momenten. Na een tweede vastenkuur zes maanden later verbeterde haar situatie spectaculair: de hoofdpijn werd mild, duurde korter dan tien minuten en trad nog maar zelden op. Deze verbetering hield ook jaren later stand.

Volgens schattingen van de Amerikaanse gezondheidsdienst CDC lopen jaarlijks ruim 1 miljoen Amerikanen traumatisch hersenletsel op. Ongeveer driekwart van hen ontwikkelt chronische pijn. Bij deze invaliderende aandoening zijn de gangbare opties schaars: medicijnen met matige effectiviteit of zware chirurgische ingrepen, zoals het operatief doorsnijden van zenuwbanen rond het hoofd.

De kernvraag blijft: zorgde het vasten zelf voor de structurele verlichting, of was het vooral het ontstekingsremmende plantaardige dieet daarna?

De rol van een plantaardig dieet

Het scheiden van de effecten van vasten en voeding is uitdagend, omdat de patiënte na de kuur consequent vasthield aan haar volwaardige plantaardige menu. Wetenschappelijk onderzoek suggereert dat beide componenten een versterkende rol spelen.

Naast pijnstillende medicatie (analgetica) bestaan er namelijk ook voedingsstoffen die pijn juist aanjagen (pro-algetica). Een beruchte factor hierin is arachidonzuur, een meervoudig onverzadigd omega 6-vetzuur dat vrijwel uitsluitend voorkomt in dierlijke producten zoals vlees, zuivel en eieren.

Uit arachidonzuur maakt het lichaam ontstekingsbevorderende stoffen aan: zogeheten eicosanoïden. Deze signaalmoleculen kunnen ontstekingsreacties en neurogene ontsteking versterken, waardoor de gevoeligheid van het zenuwstelsel voor pijnprikkels toeneemt. Door over te stappen op plantaardige voeding daalt de inname van arachidonzuur drastisch.

Tegelijkertijd levert onbewerkte plantaardige voeding een overvloed aan beschermende stoffen: antioxidanten, polyfenolen, voedingsvezels en plantaardige omega 3-vetzuren uit onder meer lijnzaad, walnoten en chiazaad. Deze verbindingen werken juist ontstekingsremmend en kunnen zo bijdragen aan het dempen van chronische pijnprocessen.

De hypothese luidt dan ook: meer plantaardige producten en minder dierlijke vetten kunnen hoofdpijnklachten verminderen. Maar wordt dit ook gestaafd door gecontroleerd klinisch onderzoek?

Wetenschappelijke studies naar plantaardige voeding en migraine

Onderzoekers voerden een gerandomiseerde, gecontroleerde crossover-studie uit bij migrainepatiënten. De deelnemers werden in twee groepen verdeeld: de ene groep volgde een strikt plantaardig dieet, terwijl de andere groep een placebopreparaat kreeg. Na een testperiode wisselden de groepen van behandeling.

De uitkomsten waren helder: tijdens de placebofase rapporteerde de helft van de deelnemers enige verbetering, terwijl bij de andere helft de klachten gelijk bleven of verslechterden. Tijdens de plantaardige fase ging daarentegen vrijwel iedere deelnemer er aanzienlijk op vooruit.

De vooruitgang was statistisch significant op meerdere vlakken:

• Minder frequente hoofdpijnaanvallen
• Lagere pijnintensiteit
• Aanzienlijk minder dagen met hoofdpijn per maand
• Duidelijk minder behoefte aan acute pijnstillers

Er deed zich echter een opmerkelijk probleem voor: veel proefpersonen weigerden het onderzoek volgens het oorspronkelijke protocol af te ronden. Volgens het schema moesten zij na de plantaardige interventie terugkeren naar hun oude eetpatroon en een pil slikken. Omdat ze zich zoveel energieker en pijnvrij voelden, wezen ze dat categorisch van de hand: “No way, José.”

Dit fenomeen zien onderzoekers vaker bij studies naar volwaardige plantaardige voeding. Mensen die de fysieke voordelen aan den lijve ondervinden, zijn zelden bereid hun hervonden gezondheid op te offeren voor een wetenschappelijk protocol. Soms werkt een leefstijlinterventie simpelweg te goed om mee te stoppen.

Arachidonzuur: vermijd voedingsmiddelen die pijn bevorderen

Arachidonzuur bevindt zich in hoge concentraties in de volgende producten:

• Varkensvlees, rundvlees en gevogelte
• Eieren (met name de eidooier)
• Zuivelproducten (volvette kaas, roomboter, slagroom)
• Orgaanvlees
• Vis en schaaldieren (in mindere mate)

Onbewerkte plantaardige voedingsmiddelen bevatten daarentegen nagenoeg geen arachidonzuur. De krachtige ontstekingsremmende werking van een plantaardig eetpatroon rust op meerdere biologische pijlers:

• Minimalisering van arachidonzuur: Minder grondstof voor ontstekingsbevorderende boodschappers in het bloed
• Antioxidanten: Het wegvangen van vrije radicalen en het reduceren van oxidatieve stress
• Voedingsvezels: Ondersteuning van een gezond darmmicrobioom, wat systemische ontstekingen dempt
• Plantaardige omega 3-vetzuren: Alfalinoleenzuur (ALA) stimuleert de aanmaak van ontstekingsremmende stoffen

Bij chronische pijnsyndromen zoals migraine, reumatoïde artritis of posttraumatische hoofdpijn kan het elimineren van arachidonzuur via de voeding dan ook directe therapeutische meerwaarde bieden.

Hoofdpijn bij vasten: bijwerkingen en symptomen bij vasten

Therapeutisch vasten verloopt zelden zonder tijdelijke ongemakken. De data van TrueNorth laten zien dat hoofdpijn bij vasten bij bijna een derde van de personen opduikt – een fenomeen dat bekendstaat als de vastencrisis en meestal op de tweede of derde vastendag de kop opsteekt.

Andere veelvoorkomende symptomen bij vasten zijn:

• Duizeligheid en een lage bloeddruk bij het opstaan
• Vermoeidheid en een gebrek aan spierkracht
• Koude rillingen en een verlaagde lichaamstemperatuur
• Een kenmerkende ademgeur (veroorzaakt door ketose)
• Slapeloosheid of een onrustige nachtrust
• Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen

Het overslaan van reguliere eetmomenten leidt via bloedsuikerschommelingen snel tot klachten. Hoewel een enkele ongecontroleerde publicatie ooit gunstige acute effecten claimde, wijst breder klinisch bewijs juist op het tegendeel: vasten triggert een migraineaanval vaker dan dat het deze acuut stopt.

Deskundige medische begeleiding bij therapeutisch vasten is daarom onmisbaar. Absolute contra-indicaties voor een meerdaagse vastenkuur zijn onder meer:

• Zwangerschap en het geven van borstvoeding
• (Een voorgeschiedenis van) eetstoornissen
• Ernstig ondergewicht
• Ernstige hart- en vaatziekten
• Diabetes mellitus type 1
• Gevorderde nierinsufficiëntie

De patiënte uit de casestudy werd dan ook nauwgezet gemonitord door artsen van het gespecialiseerde TrueNorth Health Center. Zelfstandig experimenteren met langdurig vasten bij chronische aandoeningen wordt met klem afgeraden.

Autofagie: wat doet vasten met je lichaam?

Een van de belangrijkste mechanismen van therapeutisch vasten is autofagie – een cellulair ‘zelfreinigingsproces’. De term stamt uit het Grieks: ‘auto’ (zelf) en ‘phagein’ (eten).

Tijdens autofagie breken cellen beschadigde of overbodige onderdelen af en recyclen deze. Dit proces vindt altijd in lichte mate plaats, maar wordt door vasten sterk gestimuleerd. Na ongeveer 16 tot 24 uur zonder voedselinname wordt autofagie aanzienlijk geactiveerd.

De gezondheidseffecten zijn onder meer:

• Verwijdering van disfunctionele celbestanddelen
• Afname van ontstekingsmarkers (ontstekingsremmend effect)
• Verbetering van de insulinegevoeligheid
• Verlaging van de bloeddruk
• Gewichtsverlies
• Mogelijke neuroprotectieve effecten

De Japanse celbioloog Yoshinori Ohsumi ontving in 2016 de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde voor de ontdekking van de moleculaire mechanismen achter autofagie. Zijn onderzoek toonde aan hoe verstoringen in dit proces samenhangen met diverse aandoeningen: kanker, neurodegeneratieve ziekten, infecties en stofwisselingsstoornissen.

Bij chronische hoofdpijnklachten kan autofagie mogelijk bijdragen aan verlichting door het verminderen van ontstekingsprocessen en neurogene ontsteking in het zenuwstelsel. De directe klinische bewijslast voor dit specifieke verband bij mensen is op dit moment echter nog beperkt.

Praktische toepassing: hoe werkt therapeutisch vasten?

Klassiek therapeutisch vasten volgens de Buchinger-methode is opgebouwd uit drie fasen:

1. Afbouwdagen (1-2 dagen)
Overstappen op lichte, plantaardige voeding om het lichaam voor te bereiden op het vasten. Denk aan zilvervliesrijst, gestoomde groenten en fruit.

2. Vastendagen (meestal 5-7 dagen)
Bij de Buchinger-methode: 250-500 kcal per dag uit groentebouillon, verdunde sappen, kruidenthee en eventueel een klein beetje honing.
Bij watervasten: uitsluitend water, nul calorieën.

Belangrijk: darmlediging aan het begin, meestal met bitterzout (glauberzout) of een klysma. Dit dient niet om te ‘ontgiften’ (een wetenschappelijk achterhaalde term), maar voorkomt dat spijsverteringsklachten en een vol gevoel het vasten verzwaren.

3. Opbouwdagen (3-5 dagen)
Geleidelijke overgang naar normale voeding. De eerste hap vast voedsel wordt het ‘breken van het vasten’ genoemd en traditioneel bewust gevierd – vaak met een rijpe appel.

De opbouwfase is net zo cruciaal als de vastenperiode zelf. Wie te snel weer zwaar verteerbaar voedsel eet, kan last krijgen van maag- en darmproblemen.

Aanbevolen frequentie:
Therapeutisch vasten wordt doorgaans 1 tot 2 keer per jaar gedaan. Het is niet bedoeld als een permanent voedingspatroon.

In de casus van de 52-jarige patiënte met posttraumatische hoofdpijn werd watervasten toegepast, gevolgd door een blijvende overstap op een volwaardig plantaardig dieet zonder toegevoegde suikers, olie of zout. De langdurige verlichting van de klachten trad pas op na de tweede vastenkuur zes maanden later.

Veelgestelde vragen

Wie heeft therapeutisch vasten bedacht?

De Duitse arts Otto Buchinger (1878-1966) geldt als de grondlegger van het moderne therapeutisch vasten. Nadat hij naar eigen zeggen dankzij vasten herstelde van ernstige reumatische klachten, ontwikkelde hij in de jaren twintig van de vorige eeuw de naar hem vernoemde Buchinger-methode. Zijn vastenklinieken in Duitsland bestaan nog altijd en worden inmiddels geleid door de vierde generatie van de familie.

Wanneer start je met darmreiniging bij vasten?

De darmlediging gebeurt aan het begin van de vastenkuur, meestal op de eerste vastendag of aan het einde van de laatste afbouwdag. Vaak gebruikt men glauberzout (natriumsulfaat) opgelost in water of een klysma. Deze darmreiniging hoeft niet dagelijks herhaald te worden tijdens het vasten, maar gebeurt enkel bij de start en eventueel eenmalig na 3 tot 4 dagen.

Waarom kiezen voor vasten tegen hoofdpijn en ontstekingen?

Mensen kiezen om uiteenlopende redenen voor een vastenkuur: als ondersteuning bij chronische ontstekingsziekten (zoals reuma en artritis), bij het metabool syndroom en een hoge bloeddruk, als kickstart voor een gezondere leefstijl, bij een migraineaanval of chronische hoofdpijn, of simpelweg als mentale reset. Het wetenschappelijk bewijs verschilt per indicatie. De effecten op bloeddrukdaling, ontstekingswaarden en gewichtsverlies zijn het grondigst onderzocht.

Wat mag je drinken en eten tijdens een vastenkuur?

Bij het klassieke Buchinger-vasten zijn toegestaan: zelfgemaakte zoutloze groentebouillon, versgeperste groente- en fruitsappen (verdund), kruidenthee en groene thee, mineraalwater zonder koolzuur (minstens 2 tot 3 liter per dag voor optimale hydratatie) en kleine hoeveelheden honing (1-2 theelepels). Niet toegestaan zijn: vaste voeding, koffie, alcohol, nicotine, kunstmatige zoetstoffen en de meeste medicatie (altijd uitsluitend in overleg met je behandelend arts). Bij strikt watervasten drink je enkel water.

Wat gebeurt er in je lichaam tijdens het vasten?

Na 12 tot 16 uur zonder voeding zijn de glycogeenvoorraden in de lever uitgeput. Je lichaam schakelt over van glucoseverbranding op vetverbranding (ketose). Na 16 tot 24 uur neemt autofagie flink toe, waarbij cellen beschadigde structuren opruimen. Ontstekingsmarkers in het bloed dalen, je insulinespiegel zakt en de insulinegevoeligheid verbetert. Ketolichamen fungeren als alternatieve brandstof voor de hersenen. Door bloedsuikerschommelingen, cafeïneontwenning of veranderingen in de elektrolytenbalans kunnen na enkele dagen tijdelijke klachten optreden zoals hoofdpijn bij vasten, vermoeidheid of lichte duizeligheid.

Wat is therapeutisch vasten precies?

Therapeutisch vasten is het vrijwillig en tijdelijk afzien van vaste voeding voor medische doeleinden, bij voorkeur onder deskundige begeleiding. In tegenstelling tot religieus vasten of intermittent fasting gaat het om een meerdaagse aaneengesloten kuur (meestal 5 tot 7 dagen) met een therapeutisch doel. De bekendste vorm is de Buchinger-kuur met 250 tot 500 kcal per dag uit sappen en bouillon. Deze vorm van vasten maakt deel uit van de integratieve geneeskunde.

Welke sappen drink je tijdens een vastenkuur?

Bij de Buchinger-methode worden versgeperste sappen geadviseerd: sinaasappelsap, grapefruitsap (let op wisselwerkingen met medicijnen), appelsap, wortelsap, bietensap (sterk verdund) en zuurkoolsap. Verdun deze sappen altijd 1:1 met water en verdeel ze over de dag. Kant-en-klare sappen uit de supermarkt met toegevoegde suikers zijn ongeschikt. Aanbevolen wordt circa 250 tot 500 ml verdund sap per dag, verdeeld over 2 tot 3 porties.

Welke symptomen bij vasten horen bij de zwaarste dag?

De tweede tot derde vastendag staat bekend als de meest uitdagende fase: de zogeheten vastencrisis. Op dit punt zijn de glycogeenreserves volledig verbruikt en schakelt de stofwisseling definitief over op ketose. Veel mensen ervaren typische symptomen bij vasten, zoals hoofdpijn bij vasten (vergelijkbaar met intermittent fasting hoofdpijn), vermoeidheid, prikkelbaarheid, een wisselende bloeddruk en concentratieproblemen. Vanaf dag 3 tot 4 treedt bij de meesten een duidelijke omslag op: meer energie, mentale helderheid en een licht gevoel. Niet iedereen ervaart overigens zo’n crisis; de individuele verschillen zijn groot.

Hoe pak je een vastenkuur aan?

Een vastenkuur vraagt om een gestructureerde opbouw: 1 tot 2 afbouwdagen met lichte kost ter voorbereiding, darmlediging op de eerste vastendag met bitterzout of een klysma, 5 tot 7 vastendagen met ruime vochtinname (water, thee, bouillon, sappen), dagelijkse lichte beweging in de buitenlucht, voldoende rust en ontspanning, en tot slot 3 tot 5 opbouwdagen waarin je rustig terugkeert naar een normaal voedingspatroon. Belangrijk: begin je voor het eerst met vasten, doe dit dan onder deskundige begeleiding van een arts of vastencoach.

Hoe lang duurt een vastenkuur?

De standaardduur bij de Buchinger-methode bedraagt 5 tot 7 pure vastendagen, voorafgegaan door 1 tot 2 afbouwdagen en afgesloten met 3 tot 5 opbouwdagen. Het totale traject neemt daarmee zo’n 10 tot 14 dagen in beslag. Kortere trajecten van 3 tot 4 dagen zijn mogelijk, maar hebben een minder diepgaand fysiologisch effect. Langere vastenkuren (tot wel 3 à 4 weken) vinden uitsluitend plaats in gespecialiseerde klinieken onder permanent medisch toezicht. Voor beginners wordt een kuur van 5 tot 7 vastendagen aangeraden.

Hoe vaak per jaar mag je therapeutisch vasten?

Therapeutisch vasten doe je bij voorkeur 1 tot 2 keer per jaar. Vaker is medisch gezien niet nodig en kan het lichaam onnodig belasten. Veel ervaren vastenden kiezen voor een vaste periode van 7 tot 10 dagen in het voorjaar of najaar. Een meerdaagse vastenkuur is niet bedoeld als permanent leefpatroon (daarvoor is periodiek vasten of intermittent fasting geschikter), maar als een krachtige therapeutische interventie die kan dienen als opstap naar een gezonder eetpatroon.

Wetenschappelijke bronnen

• Michalsen A, Li C (2013). Fasting therapy for treating and preventing disease – Current state of evidence. Forsch Komplementarmed.
• Peroutka SJ (2014). What Turns on a Migraine? A Systematic Review of Migraine Precipitating Factors. Current Pain and Headache Reports.
• Zaeem Z, Zhou L, Dilli E (2016). Headaches: a Review of the Role of Dietary Factors. Current Neurology and Neuroscience Reports.
• Finnell JS, Saul BC, Goldhamer AC, Myers TR (2018). Is fasting safe? A chart review of adverse events during medically supervised, water-only fasting. BMC Complementary and Alternative Medicine.
• Goldhamer AC, Gershfeld N, Goldman DM, Myers TR (2017). Challenging Case in Clinical Practice: Long-Term Relief from Chronic Posttraumatic Headache After Water-Only Fasting and an Exclusively Plant-Foods Diet. Alternative and Complementary Therapies.
• Nampiaparampil DE (2008). Prevalence of Chronic Pain After Traumatic Brain Injury: A Systematic Review. JAMA.
• Ducic I, Sinkin JC, Crutchfield KE (2015). Interdisciplinary treatment of post-concussion and post-traumatic headaches. Microsurgery.