WOENSDAG 18 NOVEMBER 2026
Keukenblad met een bekraste anti-aanbakpan, een opgevouwen regenjas met waterdruppels, twee eieren op een bord en een glas dat onder de kraan wordt gevuld (gegenereerd door AI)

PFAS in je lichaam: hoe gevaarlijk zijn eeuwige chemicaliën echt?

PFAS zijn meer dan 10.000 industriële chemicaliën die in het milieu en in het lichaam nauwelijks afbreken. Daarom heten ze eeuwige chemicaliën. Bijna iedereen draagt PFAS in het bloed. Bij een vijfde van de kinderen en jongeren in Duitsland lag PFOA boven de HBM-I-waarde van het Duitse Umweltbundesamt (UBA). Dat is de Duitse humane biomonitoringwaarde (HBM) waaronder volgens de huidige kennis geen gezondheidsschade te verwachten is. Het best onderbouwd is een zwakkere antistofvorming na vaccinaties bij kinderen. Je anti-aanbakpan is volgens het Duitse Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) bij normaal gebruik geen risico. Voor de inname tellen volgens het Duitse BfR vooral drinkwater en vis en schaal- en schelpdieren, plus orgaanvlees.

Dit artikel is deel 7 van onze serie ‘Hoe vergiftigt de mens zichzelf?’ en vervangt geen medisch advies. Eerder verschenen: kwikvergiftiging, loodvergiftiging, cadmium in voeding, arseen in rijst, aluminium in deodorant en aluminiumfolie en glyfosaat en pesticiden. Stand: november 2026.

Het belangrijkste in het kort

  • De Europese voedselautoriteit EFSA stelde in 2020 voor de som van PFOA, PFNA, PFHxS en PFOS een tolerabele wekelijkse inname (TWI) vast van 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht. De basis is de lagere antistofvorming na vaccinaties bij kinderen [1].
  • Volgens een schatting van het Duitse BfR zit ongeveer de helft van de volwassenen boven deze waarde. De schatting is onzeker, omdat de meeste gehalten in de voedselmonsters onder de detectiegrens lagen [2][3].
  • In de Duitse milieustudie GerES V (1.109 monsters, 3- tot 17-jarigen, 2014 tot 2017) was PFOS bij 100 procent en PFOA bij 86 procent aantoonbaar. Bij PFOA lag 21,1 procent boven de HBM-I-waarde, bij PFOS 7,1 procent [5].
  • Halfwaardetijd in het lichaam: PFOA 2,7 jaar, PFOS 3,4 jaar, PFHxS 5,3 jaar. Kortketenige PFAS hebben dagen tot ongeveer een maand nodig [4][7].
  • Drinkwater in Duitsland: sinds 12 januari 2026 maximaal 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS, vanaf 12 januari 2028 aanvullend 0,02 microgram per liter voor vier PFAS [9].

Wat zijn PFAS en waarom heten ze eeuwige chemicaliën?

PFAS zijn kunstmatige stoffen die in de natuur niet voorkomen. De afkorting staat voor per- en polyfluoralkylstoffen: koolstofverbindingen met fluor in plaats van waterstof. Volgens het Duitse BfR gaat het om minstens 10.000 verbindingen, waarvan bij 4.730 de structuur bekend is [2].

De naam eeuwige chemicaliën komt van de uiterst stabiele koolstof-fluorbinding. Zonlicht en micro-organismen breken die nauwelijks af. Juist dat maakt PFAS nuttig voor de industrie: ze stoten water, vet en vuil af en kunnen tegen hitte. Daarom zitten ze in anti-aanbakpannen, outdoorjassen, fastfoodverpakkingen, bakpapier, tapijt en blusschuim [2]. Via lucht en water verspreiden ze zich over de hele wereld, tot in poolgebieden en Alpenmeren [5].

PFAS zijn geen uniforme groep. Kortketenige, langketenige en polymere PFAS werken verschillend. Daarom is volgens het Duitse BfR geen algemene uitspraak mogelijk over hoe gevaarlijk alle PFAS zijn [2]. Het best onderzocht zijn PFOA en PFOS (perfluoroctaanzuur en perfluoroctaansulfonzuur). Beide zijn in de EU grotendeels verboden (PFOS sinds 2006, PFOA sinds juli 2020). Door hun lange levensduur zijn ze toch nog steeds in het bloed te vinden [2].

Fluoride is geen PFAS

Het Duitse BfR definieert PFAS als organische verbindingen waarbij waterstof aan koolstof geheel of gedeeltelijk door fluor is vervangen [2]. Fluoride in tandpasta, zout of mineraalwater is het simpele fluor-ion zonder koolstofskelet en valt daarom niet onder deze definitie.

Hoe komen PFAS in je lichaam?

De meeste PFAS krijg je binnen via voeding en drinkwater. Daarnaast komen ze binnen via lucht, huisstof en producten met PFAS [2]. Volgens het Duitse BfR zijn vooral drinkwater en vis en schaal- en schelpdieren relevant. Orgaanvlees, eieren, vlees en melk hebben meetbare gehalten. Orgaanvlees zit boven spiervlees, en het hoogst is het orgaanvlees van wild belast [2]. De EFSA noemt voor Europa visvlees, fruit en eieren als de grootste bijdragen [1].

Vis: Het Duitse BfR heeft voor vrouwen van 15 tot 49 jaar een tot drie visgerechten per week (elk 150 gram) doorgerekend. Baarsachtige zoetwatervissen en paling hadden de hoogste gemiddelde PFAS-gehalten, koolvis, tonijn en pangasius de laagste. Bij sommige soorten overschreed al één maaltijd per week de EFSA-waarde meerdere keren. Het Duitse BfR benadrukt tegelijk het nut van vis (vitamines, sporenelementen, meervoudig onverzadigde vetzuren) [40].

Orgaanvlees van wild: Bij 82 wilde zwijnen uit Duitsland lag de mediaan van de som van vier PFAS in de lever op 90,2 microgram per kilogram, in spiervlees op 1,03. Eén portie lever (125 gram) kwam bij 70 kilogram lichaamsgewicht overeen met 36,6 keer de wekelijkse EFSA-waarde [17]. In Sleeswijk-Holstein overschreden alle twaalf onderzochte levers van wilde zwijnen de Europese maximumgehalten. Het Duitse BfR heeft gerekend: eet je eenmaal per jaar een portie wildzwijnenlever met het gemiddelde gehalte, dan ligt je langetermijninname boven de wekelijkse EFSA-waarde. De kans op gezondheidsschade beoordeelt het Duitse BfR dan als gemiddeld [16]. Het raadt wildzwijnenlever af. Kinderen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd (ook zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven) zouden die niet moeten eten. Ander orgaanvlees van wild zou volgens het Duitse Bundesumweltministerium (federaal milieuministerie) hooguit om de twee tot drie weken op het bord moeten komen [2].

Cosmetica: Het Duitse BfR kent PFAS in enkele cosmetica. Een actueel representatief onderzoek ontbreekt. Een ECHA-pilotstudie vond bij meer dan 95 procent van de producten geen overtredingen van de regels voor gereguleerde PFAS [2]. In een zelfexperiment met één persoon nam het lichaam ongeveer 1,6 procent van een gemarkeerde dosis PFOA uit zonnecrème op via de huid [37].

Tandzijde en textiel: Volgens het Duitse BfR wordt PTFE ook gebruikt bij de productie van tandzijde. Een bewijs voor een risico is er niet [13]. Over het juiste gebruik van tandzijde: Eerst flossen of eerst tandenpoetsen? Bij outdoorkleding is de coating stevig aan de vezel gebonden, zodat opname via de huid onwaarschijnlijk wordt geacht. Losse resten uit de productie kunnen bij het wassen loskomen [2]. De C6-impregnering kan resten PFHxA bevatten [2]. Sinds 10 oktober 2026 mogen onder meer kleding, schoenen, papier voor contact met voedsel, mengsels voor consumenten en cosmetica in de EU niet meer in de handel worden gebracht als ze PFHxA en zouten daarvan bevatten vanaf 25 ppb (delen per miljard). Voor aan PFHxA verwante stoffen ligt de grens op 1.000 ppb. Eerder in de handel gebrachte waar is uitgezonderd [33].

Waar PFAS in zitten en wat je kunt doen
BronWat is bewezenWat je kunt doenBewijs
Drinkwaterbelangrijke opnameroute, in hotspots vervuildvraag je waterleverancier naar de waarden[2][9]
Vis, schaal- en schelpdierenrelevante bijdrage; paling en zoetwaterbaars het hoogst belastvis niet schrappen, paling en baars minder vaak[1][2][40]
Orgaanvlees, vooral van wildhogere gehalten dan spiervleeswildzwijnenlever mijden, orgaanvlees van wild zelden[2][16][17]
Fastfood, popcornzakje, bakpapierPFAS in vet- en waterafstotende verpakkingen en papier; voor voedselverpakkingen geldt in de EU sinds 12.08.2026 een beperkingvaker vers koken[2][15][32]
Anti-aanbakpanbij normaal gebruik volgens het Duitse BfR geen gezondheidsrisiconooit leeg oververhitten, alternatief: ijzeren pan[13][14][15]
Jas, tapijt, impregneersprayjas: opname via de huid onwaarschijnlijk; tapijt en spray dragen volgens het Duitse UBA bij aan de belastingPFAS-vrije producten, geen impregneerspray met PFAS[2][15]

PFAS in het bloed: wat meetwaarden betekenen

PFAS in het lichaam zijn in Duitsland de norm en zeggen op zichzelf niets over een ziekte. In de Duitse milieustudie GerES V werden in 2014 tot 2017 bloedmonsters van 3- tot 17-jarigen onderzocht: PFOS werd bij 100 procent gevonden, PFOA bij 86 procent van de 1.109 monsters. Twee derde had minstens drie PFAS tegelijk in het bloed. Kinderen die borstvoeding kregen waren hoger belast [4][5][6]. De mediane waarden (de middelste waarden: de helft ligt erboven, de helft eronder) lagen op 2,4 microgram per liter (PFOS), 1,3 (PFOA) en 0,4 (PFHxS) [2].

Voor volwassenen zijn er geen representatieve Duitse gegevens. Bij 158 inwoners van München lag de mediaan in 2016 op 2,1 microgram per liter (PFOS) en 1,1 (PFOA) [2]. Sinds het hoogtepunt rond 1990 dalen de waarden. PFOS ligt nu op ongeveer 10 procent, PFOA, PFNA en PFHxS op ongeveer 30 procent van de toenmalige gehalten [2].

Staafdiagram: Bij 100% van de 3- tot 17-jarigen in Duitsland was PFOS in het bloed aantoonbaar, bij 86% PFOA. 21,1% lag bij PFOA en 7,1% bij PFOS boven de HBM-I-waarde. Bron: Umweltbundesamt, GerES V (2014–2017).
PFAS in het bloed van kinderen en jongeren in Duitsland (naar het Duitse UBA, GerES V; PFOS-aandeel volgens het persbericht van 2020).
Grafiek op je eigen site gebruiken

Je mag de grafiek met bronvermelding en link vrij gebruiken. Code kopiëren:

<a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/pfas-eeuwige-chemicalien/"><img src="https://gesundefakten.com/wp-content/uploads/2026/11/pfas-grafik-nl.webp" alt="Infographic: PFAS in het bloed van kinderen en jongeren" width="1600" height="1000"></a><br>Bron: <a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/pfas-eeuwige-chemicalien/">gesundefakten.com</a>

Ter duiding dienen de Duitse HBM-waarden (humane biomonitoringwaarden) van het UBA. Tot aan de HBM-I-waarde (2 microgram per liter bloedplasma voor PFOA, 5 voor PFOS) is volgens de huidige kennis geen gezondheidsschade te verwachten, bij beschouwing van de afzonderlijke stof. Tussen HBM-I en HBM-II kan schade niet met voldoende zekerheid worden uitgesloten. Vanaf de HBM-II-waarde (10 microgram per liter voor PFOA, 20 voor PFOS, bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd 5 en 10) is relevante schade mogelijk. Dan moeten betrokkenen milieugeneeskundig worden geadviseerd en moet de belasting worden verlaagd [4]. In GerES V lag bij PFOA 21,1 procent van de monsters boven de HBM-I-waarde. Bij PFOS was dat 7,1 procent, en 0,2 procent lag boven de HBM-II-waarde voor PFOS [5]. Ligt een meetwaarde boven HBM-I, dan adviseert het Duitse UBA een controlemeting [4].

Hoe lang blijven PFAS in het lichaam?

Langketenige PFAS blijven jaren, kortketenige verdwijnen in dagen tot weken. De halfwaardetijd geeft aan na hoeveel tijd het lichaam de helft van een stof weer heeft uitgescheiden. Een Zweedse studie met 106 mensen van wie het drinkwater jarenlang vervuild was, bepaalde na de overstap op schoon water gemiddelde halfwaardetijden van 2,7 jaar voor PFOA, 3,4 voor PFOS en 5,3 voor PFHxS. De spreiding tussen personen was ongeveer drievoudig, vrouwen scheidden PFHxS en PFOS sneller uit [7]. De reden: de nier haalt langketenige PFAS uit de urine terug, kortketenige verlaten het lichaam grotendeels via de urine (zelfexperiment van een onderzoeker bij het Duitse BfR) [8]. Bij kortketenige PFAS zoals PFBA, PFBS of PFHxA noemt het Duitse UBA enkele dagen tot ongeveer een maand [4]. Nadat in twee Amerikaanse waterleidingbedrijven actieve-koolfilters waren geplaatst, daalde PFOA bij de bewoners met een mediane halfwaardetijd van 2,3 jaar [25].

PFAS en gezondheid: wat is bewezen en wat blijft vermoeden

Het best onderbouwd is de invloed op het immuunsysteem. Bij alle andere effecten gaat het om verbanden uit observationele studies met een open vraag naar oorzakelijkheid [2].

Vaccinatie-antistoffen: Op de Faeröer ging een verdubbeling van PFAS in het bloed van vijfjarigen gepaard met ongeveer 49 procent minder totale antistoffen tegen difterie en tetanus op zevenjarige leeftijd [18]. Een Duitse studie met 101 eenjarigen vond voor PFOA een verband met de antistofvorming tegen Haemophilus influenzae b (Hib), tetanus en difterie [19]. Een meta-analyse ziet bij kinderen kleine effecten per verdubbeling voor PFOA, PFOS en PFHxS [20]. Daarop baseert de EFSA haar waarde [1]. Het Duitse BfR plaatst dit in perspectief: het mechanisme is onopgehelderd, en door de veiligheidsmarges hoeft het bij naleving van de vaccinatieadviezen niet per se tot een zwakkere vaccinbescherming te komen. Of kinderen vaker infecties krijgen, is op dit moment niet opgehelderd [2].

Cholesterol: Het Duitse UBA en het Duitse BfR melden hogere waarden bij een hogere belasting met PFOS en PFOA [2][4]. Een meta-analyse uit 2025 vindt dat vooral in dwarsdoorsnedestudies (één meetmoment, geen verloop). In langetermijnstudies neigen de waarden naar nul. Twee auteurs zijn volgens de belangenverklaring door een bedrijf ingehuurd als PFAS-deskundige [21].

Geboortegewicht: Een meta-analyse van 24 studies vond bij hogere PFOS- en PFOA-waarden in het bloed van de moeder een lager geboortegewicht. De regressiewaarde bedraagt −71,6 gram (PFOS) en −81,3 gram (PFOA) per stijging van de concentratie. De studies waren zeer heterogeen (I² 64 tot 67 procent) [35]. Een kritische analyse ziet geen toxicologische onderbouwing, omdat in dierproeven 100 tot 1.000 keer hogere bloedconcentraties nodig waren [39].

Lever en schildklier: Bij een hogere PFOA-belasting werden bij mensen hogere waarden van een leverenzym gevonden [2]. In dierproeven beschadigen veel PFAS in hogere dosering de lever, en sommige verlagen de schildklierhormonen. Bij mensen is het bewijs voor de schildklier onvoldoende [2][4].

Veroorzaken PFAS kanker?

PFOA is ingedeeld als kankerverwekkend. De hoogte van het risico bij de huidige belasting is daaruit niet af te leiden. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) deelde in november 2023 PFOA in bij groep 1 (‘kankerverwekkend voor de mens’) en PFOS bij groep 2B (‘mogelijk kankerverwekkend’). Voor PFOA was er bij mensen ‘beperkt’ bewijs voor nier- en teelbalkanker, voldoende bewijs uit dierproeven en sterk bewijs voor het mechanisme [12]. Het IARC beoordeelt alleen het gevaar, niet het risico. De EFSA zag in 2020 geen duidelijke uitspraak over verhoogde kankercijfers bij de huidige belasting [2]. In een sterk belaste regio in de VS (Mid-Ohio Valley) waren er bij de hoogste waarden aanwijzingen voor meer teelbalkanker [38]. Een overzichtsstudie noemt het bewijs voor de meeste kankersoorten dun [36].

PFAS en gezondheid: hoe sterk is het onderzoek?
EffectWat is aangetoondDuidingBewijs
Minder vaccinatie-antistoffen bij kinderenmeerdere cohorten, meta-analyse; basis van de EFSA-waardehet best onderbouwd; gevolgen voor de vaccinbescherming onduidelijk[1][18][19][20]
Hoger cholesterolverband in dwarsdoorsnedestudiesoorzakelijkheid niet vastgesteld[4][21]
Lager geboortegewicht−71,6 (PFOS) en −81,3 gram (PFOA) per stijging; studies heterogeenverband, oorzaak onzeker[35][39]
Nier- en teelbalkanker (PFOA)IARC: beperkt bewijs bij mensenvermoeden; risicohoogte bij de huidige belasting onbekend[12][36][38]
Lever, schildklierleverenzymen hoger; in dierproeven leverschade, lagere schildklierhormonenlever: verband; schildklier bij mensen onvoldoende bewijs[2][4]

Teflonpan: hoe gevaarlijk is de anti-aanbaklaag?

Teflon is de merknaam voor de kunststof PTFE, de klassieke anti-aanbaklaag. Een anti-aanbakpan die je waarvoor hij bedoeld is gebruikt, is volgens het Duitse BfR geen gezondheidsrisico. Je hoeft hem niet weg te gooien. Het Duitse BfR schreef op 13 januari 2026 dat je zo’n pan gerust kunt blijven gebruiken. Gezondheidsrisico’s door de coating zijn ‘vrij onwaarschijnlijk’, omdat het materiaal reactieweinig is. Kleine stukjes die loskomen, scheidt het lichaam meestal weer uit [14].

Wanneer wordt teflon gevaarlijk?

Teflon wordt gevaarlijk bij oververhitting. Het coatingmateriaal PTFE ontleedt vanaf ongeveer 360 graden Celsius. Daarbij ontstaan giftige dampen, ook zonder rook. Het Duitse BfR adviseert pannen nooit leeg sterk te verhitten. Bij inductie- en gasfornuizen, die heel snel heet worden, is extra voorzichtigheid nodig. Met inhoud is oververhitting zeer onwaarschijnlijk: water blijft bij ongeveer 100 graden, olie gaat afhankelijk van de soort vanaf 110 tot 270 graden roken en waarschuwt zo vroeg. In de oven is het hooguit ongeveer 250 graden. Ziektegevallen zijn alleen bekend uit de industriële productie, niet uit particuliere huishoudens [13].

Het Duitse UBA is voorzichtiger: ook zonder krassen komen er in de loop der jaren sporen PFAS in lucht, water en voedsel terecht. Het adviseert gecoate kookpannen niet te sterk te verhitten of meteen een ijzeren pan te nemen [15]. Het Duitse BfR schrijft dat bij sommige kookpannen met gevoelige methoden zeer kleine hoeveelheden gefluoreerde stoffen aantoonbaar zijn, vooral bij oververhitting. Bij gebruik waarvoor de pan bedoeld is, ziet het geen gezondheidsgevaar [13].

Mijn inschatting: dat spreekt elkaar niet tegen. Het Duitse BfR beoordeelt het risico voor je gezondheid, het Duitse UBA de uitstoot naar het milieu. Koop je toch al een nieuwe pan, dan is ijzer of roestvrij staal een eenvoudig alternatief.

Een PFAS-vrije pan herkennen: wat ‘PFOA-vrij’ echt betekent

‘PFOA-vrij’ betekent niet ‘PFAS-vrij’. PTFE behoort zelf tot de PFAS. Bij de productie van de coating worden bovendien hulpstoffen zoals emulgatoren gebruikt, waaronder ook per- en polyfluorstoffen. Bij het inbranden (sinteren) wordt het grootste deel daarvan verwijderd of vast ingebonden [13]. PFOA zelf is in de EU sinds 4 juli 2020 grotendeels verboden. Voor sporen in producten gelden grenswaarden [2]. Een PFAS-vrije pan herken je aan ‘zonder PTFE’, of je neemt ijzer, roestvrij staal of email. Het woord ‘keramisch’ alleen zegt niets over de vraag of er PTFE in zit.

PFAS in drinkwater: grenswaarde sinds 2026 en waterfilters

In Duitsland geldt sinds 12 januari 2026 een PFAS-grenswaarde voor drinkwater: maximaal 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS. Vanaf 12 januari 2028 komt daar een grenswaarde van 0,02 microgram per liter voor vier PFAS (PFOA, PFNA, PFHxS, PFOS) bij [9]. De Europese drinkwaterrichtlijn noemt 0,10 microgram per liter voor de som van de PFAS en 0,50 microgram per liter voor PFAS totaal. De lidstaten kunnen een van beide waarden of beide gebruiken. ‘PFAS totaal’ geldt pas als de Europese Commissie technische richtsnoeren voor de meting heeft voorgelegd [10]. De Duitse PFAS-grenswaarde voor drinkwater voor de vier stoffen gaat verder dan de Europese norm.

In de VS geldt sinds 2024 voor PFOA en PFOS elk 4,0 nanogram per liter als bindende maximumwaarde, na te leven tot 2029. Ontwerpen van de EPA van 18 mei 2026 voorzien voor beide stoffen in een mogelijke termijn tot 2031 en willen de regels voor andere PFAS intrekken. Deze ontwerpen zijn nog niet van kracht [29].

Helpt een waterfilter tegen PFAS?

Of een huishoudfilter PFAS uit het leidingwater haalt, is maar beperkt onderbouwd. Een overzichtsstudie uit 2024 naar huishoudfilters op de kraan of bij de hoofdaansluiting (actieve kool, ionenuitwisseling, omgekeerde osmose) vond: veel apparaten zijn in het lab getest en gecertificeerd, hun werking in het dagelijks gebruik is nauwelijks onderzocht. Slechts vijf studies maten PFAS bij de kraan na het filteren. Niet alle filters werkten. Bij kortketenige PFAS presteerden ze bijzonder slecht, en slecht onderhouden actieve-koolfilters kunnen het PFAS-gehalte zelfs verhogen [24]. In de teksten van het Duitse BfR en het Duitse UBA over PFAS staat geen aanbeveling voor huishoudfilters. Meldt je waterleverancier lage waarden, dan heb je er geen nodig. Bij verhoogde waarden vraag je eerst de leverancier. Een apparaat moet gecertificeerd zijn en onderhouden worden.

PFAS-verbod, grenswaarden en hotspots

Een PFAS-verbod voor de hele stofgroep is er nog niet, maar afzonderlijke stoffen en toepassingen zijn wel beperkt:

PFAS: grenswaarden, maximumgehalten en verboden in overzicht
GebiedRegelSinds / vanafBewijs
Inname via voeding (EFSA)tolerabele wekelijkse inname 4,4 ng per kg lichaamsgewicht voor PFOA, PFNA, PFHxS, PFOS samen2020[1]
Drinkwater Duitslandsom PFAS-20 0,1 µg/l; som PFAS-4 0,02 µg/l12.01.2026; 12.01.2028[9]
Levensmiddelen (som PFOS, PFOA, PFNA, PFHxS)maximumgehalten: eieren 1,7; rund, varken, gevogelte 1,3; visspier 2,0 (afzonderlijke soorten hoger); schaaldieren en mosselen 5,0 µg/kg01.01.2023[11]
Voedselverpakkingen (EU)geen in de handel brengen vanaf 25 ppb per PFAS, 250 ppb som of 50 ppm totaalsinds 12.08.2026[32]
PFHxA in kleding, schoenen, voedselpapier, mengsels, cosmetica (EU)beperking vanaf 25 ppb PFHxA en zouten (verwante stoffen 1.000 ppb); overig textiel vanaf 10.10.2027sinds 10.10.2026[33]
PFAS in brandblusschuim (EU)verbod vanaf 1 mg/l som, met uitzonderingen; termijnen tot 31.12.2030 (draagbare brandblussers), tot 23.10.2035 (bepaalde installaties)23.10.2030[34]

Het grote verbod blijft open. Duitsland, Nederland, Denemarken, Zweden en Noorwegen hebben in januari 2023 bij de ECHA een voorstel ingediend voor beperking van de hele PFAS-groep, gepubliceerd op 7 februari 2023 [31]. In juni 2025 kwamen er acht sectoren bij. Het Comité voor risicobeoordeling (RAC) nam zijn advies aan op 2 maart 2026, het Comité voor sociaaleconomische analyse (SEAC) legde op 10 maart 2026 een ontwerp voor. De consultatie eindigde op 25 mei 2026. De definitieve versie moet tegen eind 2026 volgen. Per medio november 2026 heb ik geen definitieve versie en geen besluit van de Commissie gevonden. Het SEAC acht een verbod met uitzonderingen voor bepaalde toepassingen de meest geschikte maatregel [30]. Daarna beslist de Europese Commissie [31]. Het verbod is niet besloten.

PFAS-hotspots in Duitsland

Hoge belastingen zijn er waar PFAS in grote hoeveelheden zijn gebruikt of verwijderd. Het Duitse UBA noemt Rastatt en de Hochsauerlandkreis (afval deels illegaal met compost gemengd), de luchthavens van Neurenberg en Düsseldorf en Manching (blusschuim in bodem en grondwater) en het Industriepark Gendorf (decennialang PFOA-emulgator in de omgeving) [28]. In het Duitse district Altötting lag in 2018 het drinkwater in Kastl en Tüßling boven de richtwaarde van 0,1 microgram PFOA per liter. Alle 13 onderzochte moedermelkmonsters bevatten PFOA [27].

Kinderen, zwangerschap en borstvoeding

Borstvoeding blijft aanbevolen, ook bij PFAS in moedermelk. De Duitse Nationale Stillkommission (Nationale Borstvoedingscommissie) ziet bij de huidige gegevens geen reden om af te wijken van het borstvoedingsadvies, ook niet in belaste regio’s [26]. Een bloedonderzoek bij de moeder om over borstvoeding te beslissen wordt volgens het Duitse BfR niet aanbevolen, omdat de voordelen van borstvoeding zwaarder wegen [2]. Het Beierse landesamt (LGL) komt voor Altötting tot hetzelfde resultaat [27]. Kinderen die borstvoeding krijgen hebben de hoogste inname, maar bij naleving van de EFSA-waarde is volgens het Duitse BfR geen schade te verwachten. Volgens een grove schatting van het Duitse BfR zouden ongeveer 10 procent van de eenjarigen bloedwaarden kunnen bereiken die samenhangen met een zwakkere antistofvorming na vaccinaties [2]. Ben je zwanger of geef je borstvoeding, eet dan geen wildzwijnenlever [2]. Bij vragen helpen je arts of je verloskundige.

PFAS uitscheiden: wat studies laten zien

PFAS uitscheiden is tot nu toe alleen in studies onderzocht. Een voordeel voor je gezondheid is niet aangetoond. In een gerandomiseerde studie met 285 Australische brandweerlieden (PFOS minimaal 5 nanogram per milliliter, dat komt overeen met microgram per liter) verlaagde een plasmadonatie om de zes weken gedurende een jaar de PFOS-waarde met 2,9 nanogram per milliliter en een bloeddonatie om de twaalf weken met 1,1. In de vergelijkingsgroep veranderde er niets. Of dat de gezondheid helpt, moeten de auteurs nog onderzoeken [22]. Een medicijn (colesevelam, dat galzuren bindt) verlaagde in een kleine studie met tien sterk belaste Zweden de PFOS-waarde in twaalf weken met 38 procent. Voordelen en risico’s moeten volgens de auteurs nog worden onderzocht [23]. Mijn inschatting: voor de algemene bevolking is dit geen weg, zolang het voordeel voor de gezondheid open is.

Voor sauna, vasten, chlorella, knoflook of ‘ontgiftingskuren’ is er in de bronnen van autoriteiten en studies geen bewijs dat ze PFAS uitscheiden. Langketenige PFAS haalt de nier terug. Ze verlaten het lichaam nauwelijks via de urine [8]. Bloed- of plasmadonaties zijn iets anders: doe ze niet om PFAS te verlagen, en houd de tussenpozen aan die de donorinstantie voorschrijft.

Bloedtest op PFAS: wat levert die op?

Uit een PFAS-meetwaarde laat zich je persoonlijke risico niet betrouwbaar berekenen. Laboratoria bieden de bloedtest toch aan, en de HBM-waarden hierboven dienen ter duiding. Het Duitse UBA wijst erop dat de HBM-waarden gebaseerd zijn op het risico voor bevolkingsgroepen [4]. Bij een opvallende waarde helpt een arts of een milieugeneeskundig advies.

Mythencheck: wat er over PFAS wordt verteld

  • ‘Teflonpan = meteen giftig, weggooien.’ Overdreven. Bij gebruik waarvoor de pan bedoeld is, ziet het Duitse BfR geen gezondheidsrisico. Gevaarlijk wordt het leeg oververhitten boven 360 graden [13][14].
  • ‘PFAS in het bloed betekent dat ik ziek ben.’ Nee. Vrijwel alle mensen dragen PFAS in het bloed. Beslissend zijn het type stof en de concentratie [4][5].
  • ‘PFOA-vrij betekent PFAS-vrij.’ Nee. PTFE behoort zelf tot de PFAS [13].
  • ‘Met een ontgiftingskuur raak ik PFAS kwijt.’ Daarvoor is geen bewijs. Langketenige PFAS haalt de nier uit de urine terug [8].

Noodgeval: dampen van een oververhitte pan ingeademd of een product ingeslikt? Ga na het inademen meteen naar de frisse lucht. Bij benauwdheid of ernstige klachten bel je 112. Bij vermoeden van vergiftiging, ook na het inslikken, bel je 112 of je huisarts. Het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum is alleen voor artsen bereikbaar. In Duitsland bestaat het Giftnotruf van de Duitse deelstaten. Houd de verpakking of de productnaam bij de hand en wek geen braken op. Bij spatten in het oog enkele minuten met water spoelen.

Zo verlaag je je inname van PFAS

  • Verhit anti-aanbakpannen nooit leeg, of neem meteen ijzer, roestvrij staal of email.
  • Mijd wildzwijnenlever, eet ander orgaanvlees van wild hooguit om de twee tot drie weken.
  • Schrap vis niet, maar kies paling en zoetwaterbaars minder vaak. Zo lees ik de gegevens van het Duitse BfR [40].
  • Vervang fastfood, magnetronpopcorn en diepvriespizza uit papieren verpakking vaker door vers eten. Voor voedselverpakkingen geldt in de EU sinds 12 augustus 2026 een beperking [32].
  • Mijd impregneerspray. Vraag bij jassen, tapijt en schoenen naar PFAS-vrije varianten. Het Duitse UBA noemt wolvet als oud alternatief [15].
  • Vraag je waterleverancier naar de meetwaarden voor ‘PFAS-20’ en ‘PFAS-4’, vooral in de buurt van luchthavens of industrieterreinen. Een filter alleen als hij gecertificeerd is en regelmatig wordt onderhouden.
  • Fruit en groente zou ik vanwege PFAS niet weglaten, dat is mijn inschatting. De EFSA noemt fruit weliswaar als bijdrage aan de inname [1], maar ik leid daar geen waarschuwing voor het eten ervan uit af.

Meer schadelijke stoffen in het dagelijks leven: microplastics in het lichaam.

Veelgestelde vragen

Is mijn teflonpan gevaarlijk?

Bij normaal gebruik niet, zolang je hem niet leeg oververhit. Vanaf ongeveer 360 graden ontleedt PTFE en ontstaan er giftige dampen [13][14].

Wat zijn eeuwige chemicaliën?

Zo heten PFAS vanwege hun stabiliteit. De koolstof-fluorbinding is zo sterk dat de stoffen zich in het milieu ophopen [2][14].

Welke gevolgen van PFAS zijn bewezen, welke zijn alleen vermoed?

Bewezen is vooral een lagere antistofvorming na vaccinaties bij kinderen. Voor cholesterol, geboortegewicht en leverwaarden is de oorzakelijkheid open. PFOA geldt als kankerverwekkend (IARC), de hoogte van het risico is onbekend [1][2][12].

Kan ik PFAS uitscheiden?

Alleen in studies, een gezondheidsvoordeel is niet aangetoond. Voor sauna, vasten of kuren is er geen bewijs [22][23].

Helpt een waterfilter tegen PFAS?

Gedeeltelijk. De werking in het dagelijks gebruik is nauwelijks onderzocht, slecht onderhouden actieve kool kan PFAS zelfs afgeven [24].

Welke PFAS-grenswaarde geldt vanaf 2026 in drinkwater?

In Duitsland 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS sinds 12 januari 2026, vanaf 12 januari 2028 aanvullend 0,02 voor vier PFAS [9].

Komt er een PFAS-verbod in de EU?

Er ligt een voorstel, besloten is niets. Het SEAC wil tegen eind 2026 zijn definitieve versie voorleggen (per medio november 2026 is die er niet), daarna beslist de Europese Commissie [30][31].

Moet ik vanwege PFAS stoppen met borstvoeding?

Nee, de Duitse Nationale Stillkommission adviseert door te gaan met borstvoeding [26].

Conclusie: PFAS zijn een kwestie van voorzorg, geen reden tot paniek

PFAS zitten vrijwel overal in het milieu en in het bloed, en als eeuwige chemicaliën blijven ze er lang. Bewezen is vooral de invloed op de vaccinatie-antistoffen van kinderen, bij cholesterol, geboortegewicht en kanker blijft de oorzakelijkheid open. Je anti-aanbakpan is bij normaal gebruik geen veroorzaker. Voor de inname tellen vooral drinkwater, vis en orgaanvlees. Wil je minder PFAS binnenkrijgen, dan volstaan al eenvoudige stappen: geen wildzwijnenlever eten, de pan nooit leeg verhitten, vaker vers koken en je waterleverancier naar de waarden vragen. Uitscheiden blijft een onderwerp voor studies, een verbod op de hele stofgroep is nog niet besloten.

Citeersuggestie: gesundefakten.com (2026): PFAS in je lichaam: hoe gevaarlijk zijn eeuwige chemicaliën echt? https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/pfas-eeuwige-chemicalien/

Bronnen

  1. EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain (CONTAM): Risk to human health related to the presence of perfluoroalkyl substances in food. EFSA Journal 2020; 18(9): e06223. PubMed; Persbericht: efsa.europa.eu.
  2. BfR: Gekommen, um zu bleiben: Per- und polyfluorierte Alkylsubstanzen (PFAS) in Lebensmitteln und der Umwelt. Fragen und Antworten, 31. März 2026. bfr.bund.de.
  3. BfR: PFAS in Lebensmitteln: BfR bestätigt kritische Exposition gegenüber Industriechemikalien. Stellungnahme Nr. 020/2021 vom 28. Juni 2021. bfr.bund.de (PDF).
  4. Umweltbundesamt (UBA): PFAS im Menschen (Stand 13.05.2025). umweltbundesamt.de.
  5. Umweltbundesamt (UBA): Kinder und Jugendliche haben zu viel PFAS im Blut. Pressemitteilung Nr. 28/2020 vom 6. Juli 2020. umweltbundesamt.de.
  6. Duffek A, Conrad A, Kolossa-Gehring M et al.: Per- and polyfluoroalkyl substances in blood plasma – Results of the German Environmental Survey for children and adolescents 2014–2017 (GerES V). International Journal of Hygiene and Environmental Health 2020; 228: 113549. PubMed.
  7. Li Y, Fletcher T, Mucs D et al.: Half-lives of PFOS, PFHxS and PFOA after end of exposure to contaminated drinking water. Occupational and Environmental Medicine 2018; 75(1): 46–51. PubMed.
  8. BfR: PFAS: Im Körper sind nicht alle „Ewigkeitschemikalien“ von Dauer. Mitteilung Nr. 050/2024 vom 6. November 2024. bfr.bund.de (PDF).
  9. Trinkwasserverordnung (TrinkwV 2023), Anlage 2: Grenzwerte für chemische Parameter. gesetze-im-internet.de.
  10. Richtlinie (EU) 2020/2184 vom 16. Dezember 2020 über die Qualität von Wasser für den menschlichen Gebrauch. publications.europa.eu.
  11. Verordnung (EU) 2023/915 vom 25. April 2023 über Höchstgehalte für bestimmte Kontaminanten in Lebensmitteln. publications.europa.eu.
  12. Zahm S, Bonde JP, Chiu WA et al. (IARC Monographs Working Group): Carcinogenicity of perfluorooctanoic acid and perfluorooctanesulfonic acid. Lancet Oncology 2024; 25(1): 16–17. PubMed; IARC: Q&A on PFOA and PFOS (Monographs Volume 135): iarc.who.int (PDF).
  13. BfR: Ausgewählte Fragen und Antworten zu Geschirr mit Antihaftbeschichtung aus PTFE. FAQ vom 18. Dezember 2018. bfr.bund.de (PDF).
  14. BfR: Kompakt erklärt: „Ewigkeitschemikalien“ PFAS in der Bratpfanne. Presseinformation Nr. 01/2026 vom 13. Januar 2026. bfr.bund.de.
  15. Umweltbundesamt (UBA): PFAS-Planet. umweltbundesamt.de.
  16. BfR: Der Verzehr von Wildschweinleber trägt zu einer hohen Aufnahme von PFAS bei. Stellungnahme Nr. 36/2024 vom 2. August 2024. bfr.bund.de (PDF).
  17. Mertens H, Schwerdtle T, Weikert C et al.: Accumulation of per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) in tissues of wild boar (Sus scrofa). Science of the Total Environment 2025; 985: 179668. PubMed.
  18. Grandjean P, Andersen EW, Budtz-Jørgensen E et al.: Serum vaccine antibody concentrations in children exposed to perfluorinated compounds. JAMA 2012; 307(4): 391–397. PubMed.
  19. Abraham K, Mielke H, Fromme H et al.: Internal exposure to perfluoroalkyl substances (PFASs) and biological markers in 101 healthy 1-year-old children. Archives of Toxicology 2020; 94(6): 2131–2147. PubMed.
  20. Crawford L, Halperin SA, Dzierlenga MW et al.: Systematic review and meta-analysis of epidemiologic data on vaccine response in relation to exposure to five principal perfluoroalkyl substances. Environment International 2023; 172: 107734. PubMed.
  21. Hussey MR, Kornberg TG, Sherrick JM et al.: The relationship between PFAS exposure and dyslipidemia: an updated review, meta-analysis, and evaluation of bias. European Journal of Epidemiology 2025; 40(9): 995–1029. PubMed.
  22. Gasiorowski R, Forbes MK, Silver G et al.: Effect of Plasma and Blood Donations on Levels of Perfluoroalkyl and Polyfluoroalkyl Substances in Firefighters in Australia: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open 2022; 5(4): e226257. PubMed.
  23. Andersson AG, Xu Y, Kärrman A et al.: Serum, urinary and fecal concentrations of perfluoroalkyl substances after interventions with cholestyramine/colesevelam and probenecid, Ronneby, Sweden. Environment International 2025; 204: 109794. PubMed.
  24. MacKeown H, Magi E, Di Carro M, Benedetti B: Removal of perfluoroalkyl and polyfluoroalkyl substances from tap water by means of point-of-use treatment: A review. Science of the Total Environment 2024; 954: 176764. PubMed.
  25. Bartell SM, Calafat AM, Lyu C et al.: Rate of decline in serum PFOA concentrations after granular activated carbon filtration at two public water systems in Ohio and West Virginia. Environmental Health Perspectives 2010; 118(2): 222–228. PubMed.
  26. Nationale Stillkommission: Stellungnahme zu PFAS und Stillen. 28. Januar 2021. mri.bund.de (PDF).
  27. LGL Bayern: Perfluorierte Substanzen in der Muttermilch in Bereichen des Landkreises Altötting, Zusammenfassung (Stand 9. August 2018). lgl.bayern.de.
  28. Umweltbundesamt (UBA): PFAS in Böden und Grundwasser. umweltbundesamt.de.
  29. US EPA: Final PFAS National Primary Drinking Water Regulation (Stand 18. Mai 2026). epa.gov.
  30. ECHA: ECHA’s update on the REACH restriction on PFAS. Presentatie bij het 100e EFSA Advisory Forum, 11 juni 2026. efsa.europa.eu (PDF).
  31. Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR): PFAS: Veröffentlichung des Vorschlags zur Beschränkung nach der REACH-Verordnung bei der ECHA. Aktualisierte Mitteilung Nr. 008/2023 vom 7. Februar 2023. bfr.bund.de (PDF).
  32. Verordnung (EU) 2025/40 über Verpackungen und Verpackungsabfälle. publications.europa.eu.
  33. Verordnung (EU) 2024/2462 zur Änderung von Anhang XVII der REACH-Verordnung hinsichtlich PFHxA, ihrer Salze und PFHxA-verwandter Stoffe. publications.europa.eu.
  34. Verordnung (EU) 2025/1988 zur Änderung von Anhang XVII der Verordnung (EG) Nr. 1907/2006 (REACH) hinsichtlich per- und polyfluorierter Alkylsubstanzen in Feuerlöschschäumen. publications.europa.eu.
  35. Fu Z, Sun X, Yang X et al.: The association between maternal perfluoroalkylated substances exposure and neonatal birth weight: a systematic review and meta-analysis. Reviews on Environmental Health 2025; 40(2): 445–464. PubMed.
  36. Steenland K, Winquist A: PFAS and cancer, a scoping review of the epidemiologic evidence. Environmental Research 2021; 194: 110690. PubMed.
  37. Abraham K, Monien BH: Transdermal absorption of 13C4-perfluorooctanoic acid (13C4-PFOA) from a sunscreen in a male volunteer. Environment International 2022; 169: 107549. PubMed.
  38. Barry V, Winquist A, Steenland K: Perfluorooctanoic acid (PFOA) exposures and incident cancers among adults living near a chemical plant. Environmental Health Perspectives 2013; 121(11–12): 1313–1318. PubMed.
  39. Negri E, Metruccio F, Guercio V et al.: Exposure to PFOA and PFOS and fetal growth: a critical merging of toxicological and epidemiological data. Critical Reviews in Toxicology 2017; 47(6): 482–508. PubMed.
  40. BfR: Expositionsschätzung zur Aufnahme von PCDD/F und dioxinähnlichen PCB sowie PFAS durch den Verzehr verschiedener Fischarten. Stellungnahme Nr. 043/2023 vom 27. September 2023. bfr.bund.de (PDF).