Een recidief van borstkanker kan nog tien of twintig jaar na de behandeling optreden, omdat enkele kankercellen in het lichaam overleven en slapen. Nieuwe studies bij muizen laten zien dat ontstekingen deze cellen kunnen wekken, zelfs als de ontsteking ver weg in de darm of de long ontstaat. Bij mensen is dat nog niet bewezen. Wel goed onderbouwd is wat je zelf kunt doen en waar je met supplementen voorzichtig mee moet zijn.
Dit artikel zet het onderzoek op een rij aan de hand van originele studies, gerandomiseerde studies en meta-analyses. Het vervangt geen gesprek met je behandelteam. Stand van de bronnen: november 2026.
Het belangrijkste in het kort
- Bij hormoongevoelige borstkanker ontstaan uitzaaiingen op afstand ook 5 tot 20 jaar na de diagnose in een gelijkmatig tempo, afhankelijk van de uitslag bij 10 tot 41 procent van de vrouwen [1].
- Bij 30,6 procent van de patiënten worden al bij de diagnose losse tumorcellen in het beenmerg gevonden [3].
- In muisstudies maakten een darmontsteking (2026), griep en corona (2025) en sigarettenrook (2018) slapende borstkankercellen wakker [6][7][8].
- Bij mensen is dit niet bewezen. Tegen terugkeer is vooral bewegen aangetoond: 28 procent minder terugkeer, nieuwe kanker of overlijden in een gerandomiseerde studie na darmkanker [10].
- Aspirine verlaagde de kans op terugkeer bij borstkanker niet [11]. Omega-3, zwarte komijnolie en probiotica verlagen alleen ontstekingswaarden; het nut ervan tegen terugkeer is niet onderzocht.
Recidief borstkanker na 5, 10 of 20 jaar: wanneer is het risico het hoogst?
Borstkanker komt het vaakst in de eerste jaren na de diagnose terug, bij hormoongevoelige, dus hormoonreceptorpositieve borstkanker echter ook nog na tientallen jaren. In een langetermijnstudie met 4.105 patiënten en 24 jaar follow-up was het jaarlijkse risico op terugkeer in het tweede jaar het hoogst. Bij oestrogeenreceptornegatieve borstkanker, waartoe ook triple-negatieve borstkanker behoort, trad terugkeer vooral in de eerste vijf jaar op. Bij oestrogeenreceptorpositieve borstkanker lag het jaarlijkse risico in de jaren 10 tot 20 nog op bijna 3 procent, daarna op 1,3 procent [2].
Een analyse van 88 studies met 62.923 vrouwen bevestigt dit: na vijf jaar antihormoontherapie ontstonden uitzaaiingen op afstand tot en met jaar 20 in een gelijkmatig tempo, afhankelijk van tumorgrootte en of de lymfeklieren waren aangetast, bij 10 tot 41 procent [1].
De reden voor een late terugkeer van borstkanker: al bij de diagnose kunnen losse cellen zich van de tumor hebben losgemaakt. Bij 30,6 procent van 4.703 patiënten werden zulke cellen in het beenmerg gevonden. Wie ze had, kreeg in de daaropvolgende tien jaar ongeveer twee keer zo vaak een recidief [3]. Veel van deze cellen delen jarenlang nauwelijks; deskundigen noemen dat dormantie. Omdat chemotherapie vooral cellen aanvalt die zich delen, kunnen slapende kankercellen de behandeling overleven. Op scans zijn ze niet te zien.
Heeft iedereen kankercellen in het lichaam?
Nee, niet in de zin van slapende tumorcellen. Wat wel klopt: gezond weefsel verzamelt met de jaren mutaties. In gezonde, door de zon verouderde huid droeg in één studie meer dan een kwart van de cellen veranderingen die typisch zijn voor kanker [4]. In verreweg de meeste gevallen wordt hieruit nooit kanker. Slapende, uitgezaaide tumorcellen zijn daarentegen afkomstig van een kanker die er eerder al was. Dit artikel is daarom vooral relevant voor mensen die kanker hebben gehad; voor anderen gaat het eerder om het algemene kankerrisico.
Kan er door een ontsteking kanker ontstaan?
Ja, een jarenlang aanhoudende ontsteking kan het ontstaan van kanker bevorderen. Veel soorten kanker ontstaan op plekken met chronische infectie, irritatie of ontsteking [5]. Een verkoudheid of een genezen wond hoort daar niet bij. Nieuw aan de volgende studies is iets anders: ze laten zien dat ontsteking ook al aanwezige, slapende kankercellen kan wekken.
Nieuwe studie: een darmontsteking wekt kankercellen in het bot
Een ontsteking in de darm kan bij muizen slapende borstkankercellen in het bot aanzetten tot deling. Dat blijkt uit een studie van het Francis Crick Institute in Londen, die in oktober 2026 in Cell Reports verscheen [6].
De onderzoekers bouwden hiervoor een kunstmatig stukje bot onder de huid van de dieren, dat was aangesloten op de bloedsomloop en zich gedroeg als echt beenmerg. Borstkankercellen gingen daarin overwegend over in de rusttoestand en deelden zich slechts af en toe kort. Daarna veroorzaakten de onderzoekers een darmontsteking, een colitis. Die bereikte de kankercellen niet rechtstreeks, maar zette het beenmerg aan tot de aanmaak van meer immuuncellen en veranderde zo de omgeving van de slapende cellen. Het aandeel zich delende kankercellen nam toe, en ook in het echte bot van de dieren ontstonden vaker uitzaaiingen. Een eerdere versie van de studie beschrijft dit als een stapsgewijs model: elke ontstekingsgolf vergroot de voorraad tumorcellen in het bot een beetje en verhoogt zo na verloop van tijd de kans op uitzaaiingen [31].
Daarnaast vonden de onderzoekers het eiwit HMGB2, dat uitzaaiingen laat groeien. Het kwam ook voor in botmetastasen van patiënten [6]. Dat ondersteunt het spoor, maar bewijst voor mensen nog niet hoe het verloopt.
Corona, griep en kanker: hoe interleukine 6 slapende kankercellen wekt
Ook een luchtweginfectie kan bij muizen slapende borstkankercellen in de long wekken. Na een griep- of coronabesmetting begonnen de cellen in een Nature-studie uit 2025 binnen enkele dagen te delen. Na twee weken waren er uitzaaiingen ontstaan. Het startsein kwam van de ontstekingsboodschapper interleukine 6 (IL-6). Zonder deze stof bleef de opleving grotendeels uit [7].
De onderzoekers analyseerden ook gegevens van mensen. In de Britse UK Biobank hadden overlevenden van alle soorten kanker na een coronabesmetting een hoger risico om aan hun kanker te overlijden. In een Amerikaanse database voor borstkanker traden na corona vaker longmetastasen op [7]. Zulke observationele gegevens laten een verband zien, maar bewijzen geen oorzaak.
Sigarettenrook en operatie als ontstekingsprikkel
Oudere muisstudies passen in dit beeld. Een langdurige longontsteking door sigarettenrook maakte slapende kankercellen wakker: witte bloedcellen stootten netachtige structuren uit, zogeheten NET’s, waarvan de enzymen het weefsel rond de cellen ombouwden [8]. Ook de wondgenezing na een operatie liet tumoren elders groeien; een ontstekingsremmend middel rond de ingreep remde dat af [9]. Dat is geen reden om een noodzakelijke operatie te vermijden: die verwijdert de tumor en redt levens.
</>Toon deze afbeelding gratis op je website
Voor blogs, praktijken en patiëntengroepen: code kopiëren, plakken, klaar.Code ophalen ▾
Je mag deze grafiek met bronvermelding vrij gebruiken. Kopieer daarvoor deze code:
<a href="https://gesundefakten.com/nl/vrouwengezondheid/recidief-borstkanker/"><img src="https://gesundefakten.com/wp-content/uploads/2026/11/rezidiv-entzuendung-ablauf-v2-nl.webp" alt="Hoe ontsteking slapende kankercellen wekt" width="1200" height="828"></a><br>Bron: <a href="https://gesundefakten.com/nl/vrouwengezondheid/recidief-borstkanker/">Hoe ontsteking slapende kankercellen wekt, gesundefakten.com</a>Studieoverzicht: ontsteking en slapende kankercellen
| Studie | Model | Aanleiding | Resultaat |
|---|---|---|---|
| Di Blasio et al., Cell Reports 2026 [6] | Muis, kunstmatig bot | Darmontsteking (colitis) | Meer zich delende kankercellen in het bot, meer botmetastasen |
| Chia et al., Nature 2025 [7] | Muis, plus gegevens van mensen | Griep, corona | Ontwaken in de long binnen enkele dagen, afhankelijk van IL-6; bij mensen na corona meer longmetastasen (observatie) |
| Albrengues et al., Science 2018 [8] | Muis | Sigarettenrook, bacteriële bestanddelen | Ontwaken via NET’s en omgebouwd weefsel |
| Krall et al., Sci Transl Med 2018 [9] | Muis | Operatie, wondgenezing | Groei van eerder onder controle gehouden tumoren, afgeremd door ontstekingsremmers |
| DeMichele et al., Nature Medicine 2025 [26] | Mens, 51 overlevenden van borstkanker | Medicijnen tegen slapende cellen | 78 tot 87 procent minder tumorcellen in het beenmerg, kleine fase 2-studie |
Voor jou betekent dit: een verkoudheid brengt je kanker niet terug. De proeven werden gedaan bij muizen, meestal met sterke, gericht opgewekte ontstekingen. De onderzoekers vermoeden eerder een stapsgewijs proces, waarbij elke sterkere ontsteking de kans een beetje verhoogt. Een studie bij mensen die laat zien dat minder ontsteking minder terugkeer betekent, ontbreekt tot nu toe.
Wekt stress slapende kankercellen?
Dat stress een recidief uitlokt, is niet aangetoond. Een grote meta-analyse vond weliswaar verbanden tussen stressfactoren en een kortere overleving na een kankerdiagnose, maar waarschuwde zelf voor vertekende resultaten [22]. Als stress via stresshormonen terugkeer zou aandrijven, zouden vrouwen met bètablokkers, die deze hormonen dempen, minder vaak een recidief moeten krijgen. Een meta-analyse van 24 studies vond daar geen bewijs voor [23]. Hulp bij stress is toch de moeite waard, want het maakt het leven lichter. En wie ondanks een gezonde leefstijl een recidief krijgt, heeft niets verkeerd gedaan.
Een recidief voorkomen: wat bij mensen is aangetoond
Het sterkste bewijs tegen terugkeer heeft geen supplement, maar bewegen. In de gerandomiseerde CHALLENGE-studie met 889 mensen na darmkanker verlaagde een begeleid beweegprogramma van drie jaar het risico op terugkeer, nieuwe kanker of overlijden met 28 procent en het sterfterisico met 37 procent. Na vijf jaar was 80,3 in plaats van 73,9 procent ziektevrij. Spier- en gewrichtsklachten kwamen iets vaker voor [10]. Voor borstkanker ontbreekt zo’n studie nog. Bewegen is toch zinvol, ook voor botten, hart en stemming tijdens de antihormoontherapie.
Bij aspirine is het beeld gemengd. Bij borstkanker met een hoog risico verlaagden dagelijks 300 mg de terugkeer niet. De studie met 3.020 deelnemers werd voortijdig afgebroken; in de aspirinegroep was er zelfs een tendens naar meer recidieven [11]. Bij darmkanker met bepaalde genveranderingen in de PI3K-signaalroute halveerde laaggedoseerde aspirine (160 mg) daarentegen ongeveer de kans op terugkeer na drie jaar: 7,7 in plaats van 14,1 procent. Ernstige bijwerkingen kwamen onder aspirine vaker voor [12]. Neem aspirine niet op eigen houtje; het verhoogt het risico op bloedingen. Schrijft je behandelteam het om een andere reden voor, dan geldt hun advies.
</>Toon deze afbeelding gratis op je website
Voor blogs, praktijken en patiëntengroepen: code kopiëren, plakken, klaar.Code ophalen ▾
Je mag deze grafiek met bronvermelding vrij gebruiken. Kopieer daarvoor deze code:
<a href="https://gesundefakten.com/nl/vrouwengezondheid/recidief-borstkanker/"><img src="https://gesundefakten.com/wp-content/uploads/2026/11/rezidiv-entzuendung-belege-v2-nl.webp" alt="Terugkeer voorkomen: wat is aangetoond" width="1200" height="874"></a><br>Bron: <a href="https://gesundefakten.com/nl/vrouwengezondheid/recidief-borstkanker/">Terugkeer voorkomen: wat is aangetoond, gesundefakten.com</a>Ontstekingen in je lichaam verminderen: wat je in het dagelijks leven kunt doen
Chronische ontsteking in je lichaam verminder je het best met de basis: bewegen, een gezond gewicht, niet roken, voldoende slaap en veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren producten. Welke voedingsmiddelen aantoonbaar helpen, lees je in het artikel over ontstekingsremmende voeding. Hoeveel beweging zinvol is, vind je in het artikel Hoeveel beweging per dag is gezond? Kleine stappen die je volhoudt, leveren meer op dan een streng plan dat je na drie weken opgeeft.
Een voorgeschreven antihormoontherapie is heel belangrijk. Die verlaagt aantoonbaar het risico op een recidief borstkanker bij hormoongevoelige borstkanker [1]. Wil je door bijwerkingen stoppen, bespreek dan eerst met je behandelteam wat de alternatieven zijn. Zie infecties goed uit, laat koorts of benauwdheid medisch beoordelen, en vraag naar de vaccinaties die voor jou worden aanbevolen.
Laaggradige ontsteking: omega-3, zwarte komijnolie en probiotica onder de loep
Drie supplementen verlagen in studies meetbaar de ontstekingswaarden in het bloed. Of ze daarmee ook een recidief voorkomen, heeft geen enkele studie onderzocht.
- Omega-3-vetzuren (EPA en DHA): Een overzicht van 32 meta-analyses vond lagere waarden voor CRP, TNF-alfa en IL-6 [13]. Tegen kanker beschermden ze echter niet: in de VITAL-studie met 25.871 volwassenen kwamen er bij 1 g omega-3 per dag net zoveel gevallen van kanker voor als bij placebo [14]. Omega-3-capsules verhogen bovendien het risico op boezemfibrilleren, in een meta-analyse met 12 procent bij maximaal 1 g per dag en met 49 procent bij meer dan 1 g [15]. Bepalend is het gehalte aan EPA en DHA, niet de hoeveelheid olie op de verpakking. Meer hierover lees je in het artikel over meervoudig onverzadigde vetzuren.
- Zwarte komijnolie: Een overzicht van zeven meta-analyses vond lagere CRP- en TNF-alfa-waarden [16]. In een studie met 90 obese, dus fors overgewichtige vrouwen daalde het CRP met 54,5 procent bij 3 g olie per dag plus dieet, tegen 21,4 procent bij placebo plus dieet [17].
- Probiotica: Een meta-analyse van 42 gerandomiseerde studies vond lagere waarden voor CRP, TNF-alfa en IL-6 [18]. Een tweede analyse van 26 studies liet een dichtere darmbarrière zien, met minder bacteriële bestanddelen in het bloed [19]. De stammen en hoeveelheden verschilden echter sterk.
Tijdens chemotherapie of bestraling moet je hier niet op eigen houtje mee beginnen. In een studie met 1.134 borstkankerpatiënten waren er aanwijzingen dat antioxidanten zoals vitamine A, C, E, carotenoïden en co-enzym Q10 vóór en tijdens de chemotherapie het risico op terugkeer met 41 procent verhogen. Het resultaat was net niet statistisch significant. Bij ijzer en vitamine B12 was het verband duidelijk, een gewone multivitamine liet geen effect zien [20]. De Krebsinformationsdienst raadt mensen met kanker aan om in principe geen extra middelen te gebruiken zonder dit eerst met hun behandelend artsen te bespreken [21]. Meer over kanker en voeding lees je in de artikelen Suiker en kanker en Vitamine D en kanker.
Angst voor terugkeer: je bent niet alleen
Angst voor terugkeer is na kanker de regel, niet de uitzondering. In een meta-analyse onder ruim 9.000 overlevenden van kanker uit 13 landen had 58,8 procent merkbare en 19,2 procent sterke angst voor terugkeer, ongeacht hoe lang de diagnose geleden was [24]. Studies zoals de hier besproken kunnen die angst versterken. Draaien je gedachten voortdurend om een mogelijk recidief, bespreek dat dan tijdens de nacontrole: psycho-oncologische begeleiding en gespecialiseerde kankerhulporganisaties zijn precies hiervoor bedoeld [28].
De hoop: slapende kankercellen gericht aanvallen
Voor het eerst hebben medicijnen in een studie bij mensen slapende borstkankercellen in het beenmerg duidelijk verminderd. In de CLEVER-studie kregen 51 overlevenden van borstkanker met aantoonbare tumorcellen in het beenmerg hydroxychloroquine, everolimus of allebei. Het aantal tumorcellen daalde naar schatting met 78 tot 87 procent, na drie jaar was 92 tot 100 procent vrij van een recidief [26]. De studie was klein en had geen gerandomiseerde controlegroep zonder medicijnen. Ze onderzocht vooral haalbaarheid en veiligheid en is geen behandeling voor in het dagelijks leven. Andere teams zoeken naar manieren om de epigenetische aanpassing van slapende cellen te verstoren [25].
Veelgestelde vragen over recidief borstkanker en ontstekingen
Kan een verkoudheid of griep kanker terugbrengen?
Dat is niet bewezen. In onderzoek met muizen wekten griep en corona slapende borstkankercellen in de longen. Bij mensen zijn er alleen observationele gegevens over corona, die een verband laten zien maar geen oorzaak bewijzen.
Ik ben sinds de behandeling voortdurend verkouden. Is dat gevaarlijk?
Veel mensen melden vaker of hardnekkiger infecties na een kankerbehandeling. Dat ze kankercellen wekken, is bij mensen niet aangetoond. Zie infecties goed uit en bespreek koorts, vaak terugkerende infecties of afwijkende bloedwaarden tijdens de nacontrole.
Recidief borstkanker na 10 jaar: kan kanker zo laat terugkomen?
Ja, vooral hormoongevoelige borstkanker. Hier lag het risico op uitzaaiingen op afstand tussen jaar 5 en 20, afhankelijk van de uitslag, op 10 tot 41 procent. Bij triple-negatieve borstkanker zijn zulke late recidieven zeldzaam. Je behandelteam kan je persoonlijke risico noemen.
Welke symptomen heeft een recidief borstkanker, bijvoorbeeld bij botmetastasen?
Dat hangt af van waar de kanker terugkomt. Een lokaal recidief lijkt vaak op de eerste ziekte, bijvoorbeeld een nieuwe knobbel of een verandering van de huid van borst, litteken of oksel. Bij uitzaaiingen in andere organen kunnen bijvoorbeeld botpijn bij botmetastasen, hoesten, benauwdheid, gewichtsverlies, pijn in de bovenbuik, geelzucht of een gezwollen arm optreden [30]. Deze klachten hebben meestal een onschuldige oorzaak. Houden ze aan, laat ze dan tijdens de nacontrole bij borstkanker snel onderzoeken.
Bestaat er een rekentool voor het risico op terugkeer van borstkanker?
Ja, artsen gebruiken gevalideerde prognoseprogramma’s zoals PREDICT Breast van de Universiteit van Cambridge [29]. De uitkomsten zijn gemiddelden voor veel vrouwen met vergelijkbare bevindingen. Bespreek ze met je behandelteam.
Nacontrole bij borstkanker: waarom zijn er geen routinescans?
Omdat ze de overleving niet verlengen. In gerandomiseerde studies met 2.563 vrouwen leefden patiënten met intensieve nacontrole, inclusief röntgen- en laboratoriumonderzoek, niet langer dan met bezoeken aan de arts en mammografie [27]. Aanvullende beeldvorming volgt bij klachten [28]. Meld nieuwe, aanhoudende klachten daarom snel. Hoe de opsporing vóór een eventuele ziekte werkt, lees je in het artikel Borstkankerscreening: vanaf wanneer?
Hoge ontstekingswaarden: wijzen ze op kanker?
Niet per se. Een verhoogd CRP ontstaat veel vaker door infecties, verwondingen of ontstekingsziekten. Bij kanker kan het verhoogd zijn, maar het is niet specifiek. Aanhoudend verhoogde waarden zonder aanwijsbare reden laat je door een arts beoordelen.
Helpt aspirine tegen terugkeer van borstkanker?
Nee. In een grote gerandomiseerde studie verlaagde dagelijks 300 mg aspirine het aantal recidieven bij borstkanker niet. Alleen bij darmkanker met bepaalde genveranderingen is een voordeel aangetoond.
Mag ik tijdens de chemotherapie omega-3 of probiotica nemen?
Alleen in overleg met je behandelteam. Sommige preparaten kunnen een wisselwerking hebben met de behandeling, en bij een sterk verzwakt immuunsysteem is ook bij levende bacteriën in probiotica voorzichtigheid geboden.
Conclusie: ontsteking is een spoor, geen noodlot
Een recidief borstkanker na jaren komt vermoedelijk voort uit cellen die lang hebben geslapen. Muizenstudies laten zien dat ontstekingen ze kunnen wekken, zelfs in de darm of de long. Een reden om bang te zijn voor elke infectie is dat niet. Het is wel een goede reden voor wat sowieso werkt: bewegen, een gezond gewicht, niet roken, de antihormoontherapie volhouden en infecties goed uitzieken. Supplementen verlagen ontstekingswaarden, maar hun nut tegen terugkeer is nog onduidelijk. Tijdens een behandeling horen ze thuis in het gesprek met het behandelteam, net als je zorgen.
Zo citeer je dit artikel: gesundefakten.com (2026): Recidief borstkanker na jaren: hoe ontstekingen slapende kankercellen wekken. Stand november 2026. https://gesundefakten.com/nl/vrouwengezondheid/recidief-borstkanker/
Bronnen
- Pan H, Gray R, Braybrooke J et al.: 20-Year Risks of Breast-Cancer Recurrence after Stopping Endocrine Therapy at 5 Years. N Engl J Med 2017. PubMed 29117498. DOI: 10.1056/NEJMoa1701830.
- Colleoni M, Sun Z, Price KN et al.: Annual Hazard Rates of Recurrence for Breast Cancer During 24 Years of Follow-Up: Results From the International Breast Cancer Study Group Trials I to V. J Clin Oncol 2016. PubMed 26786933. DOI: 10.1200/JCO.2015.62.3504.
- Braun S, Vogl FD, Naume B et al.: A pooled analysis of bone marrow micrometastasis in breast cancer. N Engl J Med 2005. PubMed 16120859. DOI: 10.1056/NEJMoa050434.
- Martincorena I, Roshan A, Gerstung M et al.: High burden and pervasive positive selection of somatic mutations in normal human skin. Science 2015. PubMed 25999502. DOI: 10.1126/science.aaa6806.
- Coussens LM, Werb Z: Inflammation and cancer. Nature 2002. PubMed 12490959. DOI: 10.1038/nature01322.
- Di Blasio S, Rizou T, Gay LJ et al.: An extramedullary bone model of metastatic dormancy reveals an increased rate of metastatic reactivation upon distant insults. Cell Rep 2026. PubMed 42822459. DOI: 10.1016/j.celrep.2026.118088.
- Chia SB, Johnson BJ, Hu J et al.: Respiratory viral infections awaken metastatic breast cancer cells in lungs. Nature 2025. PubMed 40739350. DOI: 10.1038/s41586-025-09332-0.
- Albrengues J, Shields MA, Ng D et al.: Neutrophil extracellular traps produced during inflammation awaken dormant cancer cells in mice. Science 2018. PubMed 30262472. DOI: 10.1126/science.aao4227.
- Krall JA, Reinhardt F, Mercury OA et al.: The systemic response to surgery triggers the outgrowth of distant immune-controlled tumors in mouse models of dormancy. Sci Transl Med 2018. PubMed 29643230. DOI: 10.1126/scitranslmed.aan3464.
- Courneya KS, Vardy JL, O’Callaghan CJ et al.: Structured Exercise after Adjuvant Chemotherapy for Colon Cancer. N Engl J Med 2025. PubMed 40450658. DOI: 10.1056/NEJMoa2502760.
- Chen WY, Ballman KV, Partridge AH et al.: Aspirin vs Placebo as Adjuvant Therapy for Breast Cancer: The Alliance A011502 Randomized Trial. JAMA 2024. PubMed 38683596. DOI: 10.1001/jama.2024.4840.
- Martling A, Hed Myrberg I, Nilbert M et al.: Low-Dose Aspirin for PI3K-Altered Localized Colorectal Cancer. N Engl J Med 2025. PubMed 40961426. DOI: 10.1056/NEJMoa2504650.
- Kavyani Z, Musazadeh V, Fathi S et al.: Efficacy of the omega-3 fatty acids supplementation on inflammatory biomarkers: An umbrella meta-analysis. Int Immunopharmacol 2022. PubMed 35914448. DOI: 10.1016/j.intimp.2022.109104.
- Manson JE, Cook NR, Lee IM et al.: Marine n-3 Fatty Acids and Prevention of Cardiovascular Disease and Cancer. N Engl J Med 2019. PubMed 30415637. DOI: 10.1056/NEJMoa1811403.
- Gencer B, Djousse L, Al-Ramady OT et al.: Effect of Long-Term Marine Omega-3 Fatty Acids Supplementation on the Risk of Atrial Fibrillation in Randomized Controlled Trials of Cardiovascular Outcomes. Circulation 2021. PubMed 34612056. DOI: 10.1161/CIRCULATIONAHA.121.055654.
- Lan X, Xia Y et al.: Alleviating effects of Nigella sativa supplements on biomarkers of inflammation and oxidative stress: Results from an umbrella meta-analysis. Prostaglandins Other Lipid Mediat 2025. PubMed 39709091. DOI: 10.1016/j.prostaglandins.2024.106945.
- Mahdavi R, Namazi N, Alizadeh M, Farajnia S: Nigella sativa oil with a calorie-restricted diet can improve biomarkers of systemic inflammation in obese women. J Clin Lipidol 2016. PubMed 27678438. DOI: 10.1016/j.jacl.2015.11.019.
- Milajerdi A, Mousavi SM, Sadeghi A et al.: The effect of probiotics on inflammatory biomarkers: a meta-analysis of randomized clinical trials. Eur J Nutr 2020. PubMed 30854594. DOI: 10.1007/s00394-019-01931-8.
- Zheng Y, Zhang Z, Tang P et al.: Probiotics fortify intestinal barrier function: a systematic review and meta-analysis of randomized trials. Front Immunol 2023. PubMed 37168869. DOI: 10.3389/fimmu.2023.1143548.
- Ambrosone CB, Zirpoli GR, Hutson AD et al.: Dietary Supplement Use During Chemotherapy and Survival Outcomes of Patients With Breast Cancer Enrolled in a Cooperative Group Clinical Trial (SWOG S0221). J Clin Oncol 2020. PubMed 31855498. DOI: 10.1200/JCO.19.01203.
- Krebsinformationsdienst, Deutsches Krebsforschungszentrum: Nahrungsergänzungsmittel bei Krebs. krebsinformationsdienst.de.
- Chida Y, Hamer M, Wardle J et al.: Do stress-related psychosocial factors contribute to cancer incidence and survival? Nat Clin Pract Oncol 2008. PubMed 18493231. DOI: 10.1038/ncponc1134.
- Scott OW, TinTin S, Cavadino A et al.: Beta-blocker use and breast cancer outcomes: a meta-analysis. Breast Cancer Res Treat 2024. PubMed 38837086. DOI: 10.1007/s10549-024-07263-4.
- Luigjes-Huizer YL, Tauber NM, Humphris G et al.: What is the prevalence of fear of cancer recurrence in cancer survivors and patients? A systematic review and individual participant data meta-analysis. Psychooncology 2022. PubMed 35388525. DOI: 10.1002/pon.5921.
- Rosano D, Sofyali E, Dhiman H et al.: Long-term Multimodal Recording Reveals Epigenetic Adaptation Routes in Dormant Breast Cancer Cells. Cancer Discov 2024. PubMed 38527495. DOI: 10.1158/2159-8290.CD-23-1161.
- DeMichele A, Clark AS, Shea E et al.: Targeting dormant tumor cells to prevent recurrent breast cancer: a randomized phase 2 trial. Nat Med 2025. PubMed 40897974. DOI: 10.1038/s41591-025-03877-3.
- Moschetti I, Cinquini M, Lambertini M et al.: Follow-up strategies for women treated for early breast cancer. Cochrane Database Syst Rev 2016. PubMed 27230946. DOI: 10.1002/14651858.CD001768.pub3.
- Krebsinformationsdienst, Deutsches Krebsforschungszentrum: Brustkrebs: Nachsorge. krebsinformationsdienst.de.
- University of Cambridge, NHS: Predict Breast. breast.predict.cam.
- Krebsinformationsdienst, Deutsches Krebsforschungszentrum: Brustkrebs: Symptome. krebsinformationsdienst.de.
- Di Blasio S, Rizou T, Gay LJ et al.: An extramedullary bone model to study metastatic dormancy reveals a piecemeal model for metastatic reactivation. Preprint, Research Square 2023. DOI: 10.21203/rs.3.rs-3173228/v1.
Titelafbeelding: symbolische afbeelding, met AI gemaakt
