Gadolinium uit de contrastvloeistof bij een MRI-scan blijft voor een klein deel aantoonbaar in het lichaam achter, ook in de hersenen. Schade door de afzetting in de hersenen is bij een normale nierfunctie tot nu toe niet bewezen, maar langetermijnstudies ontbreken [1][2][3]. Bewezen gevaarlijk is gadolinium bij ernstige nierinsufficiëntie: nefrogene systemische fibrose (NSF) komt sinds de voorzorgsmaatregelen nauwelijks nog voor; van 529 in de literatuur beschreven gevallen met gedocumenteerde toediening vond die toediening in slechts 7 gevallen na 2008 plaats [4]. Bij mensen zonder NSF brengt de EMA bovendien zeldzame huidplaques in verband met lineaire middelen [5].
Lineaire middelen geven meer gadolinium vrij en slaan meer af in de hersenen dan macrocyclische; daarom is in de EU na het besluit van 23 november 2017 de vergunning voor drie lineaire middelen voor toediening in een ader geschorst, in Duitsland sinds 28 februari 2018 [1][6]. Of aanhoudende klachten na de MRI-scan van gadolinium komen, is onduidelijk: een erkende diagnose bestaat niet, en voor het verwijderen uit het lichaam ontbreekt het bewijs van werkzaamheid [5][7]. Een medisch gerechtvaardigde MRI-scan met contrastvloeistof moet je daarom niet uitstellen. Vraag vooraf of de contrastvloeistof nodig is en welk middel wordt gebruikt, en vermeld je nierwaarden.
Dit artikel is deel 10 van onze reeks „Hoe raakt de mens vergiftigd?“ en vervangt geen medisch advies. Tot nu toe verschenen: Kwikvergiftiging, Loodvergiftiging, Cadmium in voeding, Arseen in rijst, Aluminium in deodorant en aluminiumfolie, Glyfosaat en pesticiden, PFAS en eeuwige chemicaliën, Bisfenol A en weekmakers en Fluoride in tandpasta en drinkwater. Stand van zaken: november 2026.
Het belangrijkste in het kort
- Aantallen in Duitsland: uit officiële ruwe cijfers in het G-BA-dossier van een fabrikant komen rekenkundig ongeveer 3,0 miljoen MRI-scans met contrastvloeistof per jaar naar voren (klinisch alle patiënten 2022: 806.709, poliklinisch alleen wettelijk verzekerden 2021: 2.210.255). Dit zijn onderzoeken, geen „doses“; ruwweg driekwart van alle MRI-scans verloopt rekenkundig zonder contrastvloeistof [8].
- EU-besluit van 23 november 2017: de toediening in een ader is geschorst voor gadodiamide, gadopentetzuur en gadoversetamide; het BfArM (Duitse Federale Instituut voor Geneesmiddelen en Medische Hulpmiddelen) verlengde de schorsing laatstelijk tot 28 februari 2028. Macrocyclische middelen blijven toegelaten, in de laagste werkzame dosis [1][9].
- Stabiliteit in menselijk serum na 15 dagen (laboratoriumproef, 37 °C): Optimark 21 procent en Omniscan 20 procent gadoliniumvrijgave, Gadovist, ProHance en Dotarem onder de meetgrens van 0,1 procent [10].
- NSF: 639 door biopsie bevestigde gevallen in de literatuur, bij slechts 7 van de 529 gevallen met gedocumenteerde toediening vond de toediening na 2008 plaats [4]; 0 gevallen bij 4.931 patiënten met ernstig nierfalen na middelen van groep II volgens de indeling van het American College of Radiology (gadobeenzuur en drie macrocyclische middelen), bovengrens van het risico 0,07 procent [11].
- Afzetting ja, schade in de hersenen niet bewezen: gadolinium wordt aangetroffen in hersenen, botten en huid [12][13][14]; de EMA ziet geen bewijs dat de afzetting in de hersenen patiënten heeft geschaad [1], de ESUR schrijft in 2025: „No relevant neurological symptoms have yet been confirmed“ (tot nu toe geen relevante neurologische symptomen bevestigd) [3]. De EMA brengt bovendien zeldzame huidplaques in verband met lineaire middelen [5].
Wat is gadolinium in MRI-contrastvloeistof?
Een gadoliniumhoudende contrastvloeistof is een verbinding van het metaal gadolinium en een molecuul dat het omsluit; ze wordt meestal in een ader gespoten, zodat bepaalde weefsels op de MRI-scan helderder zichtbaar zijn. Wanneer het over een gadolinium-MRI gaat, wordt precies dit onderzoek bedoeld. Gadolinium behoort tot de zeldzame aardmetalen. Na de injectie werkt het in op de watermoleculen in het weefsel, die daardoor een sterker signaal geven [15].
Het molecuul eromheen, de chelator, heeft een reden. Vrij gadolinium geldt als giftig: in celproeven kan het aan calciumbindingsplaatsen binden en calciumkanalen remmen [16]. In de contrastvloeistof moet het daarom stevig ingesloten blijven. Er zijn twee bouwtypen: lineaire chelatoren (open keten) en macrocyclische (kooivormig) [5].
De nier scheidt de contrastvloeistof uit: de uitscheidingsroute is volgens de EMA-beoordeling bij de meeste middelen voor 100 procent de nier, bij gadoxetzuur voor 50 procent [5]. Een klein restant blijft toch langer in het lichaam, daarover hieronder meer.
Hoe vaak worden in Duitsland MRI-scans met contrastvloeistof gemaakt? Een officieel cijfer „doses per jaar“ is er niet. De circulerende opgave van 2,4 tot 3 miljoen doses is niet terug te voeren op een primaire bron.
Een orde van grootte laat zich berekenen uit ruwe cijfers die een fabrikant in het dossier bij het G-BA noemt en die teruggaan op Destatis en WIdO: in 2022 waren er klinisch 1.842.799 MRI-scans, waarvan 806.709 met contrastvloeistof (ruim 44 procent); poliklinisch werden in 2021 bij wettelijk verzekerden 2.210.255 van 11.152.078 MRI-scans met contrastvloeistof uitgevoerd (bijna 20 procent). Samen zijn dat ongeveer 3,0 miljoen onderzoeken met contrastversterking. Het klinische cijfer geldt voor alle patiënten, het poliklinische alleen voor wettelijk verzekerden; poliklinisch onderzochte privéverzekerden ontbreken [8]. Het dossier zelf rekent voor wettelijk verzekerden met 2,9 tot 3,4 miljoen en erkent een mogelijke overschatting [8]. Het telt onderzoeken, geen toegediende doses. Het dossier is afkomstig van de fabrikant van een gadoliniummiddel en is daarom slechts bruikbaar voor een orde van grootte.
Contrastvloeistof MRI: lineair of macrocyclisch?
Sinds 2018 blijven in de EU voor toediening in een ader de macrocyclische middelen toegelaten, in de laagste werkzame dosis en alleen wanneer een opname zonder contrastvloeistof niet volstaat; van de lineaire middelen blijven er twee alleen voor lever-MRI, drie zijn geschorst. De weg daarheen: in 2014 beschreven Kanda en medeauteurs voor het eerst een helderder signaal van diepe hersenkernen na eerdere toediening van contrastvloeistof [17]. De EMA startte op 17 maart 2016 een procedure, het besluit van de Europese Commissie viel op 23 november 2017 [18]. De Rote-Hand-Brief (Duitse „Dear Healthcare Professional“-brief) volgde op 8 januari 2018 [6]. Het BfArM gelastte de schorsing per 28 februari 2018 en verlengde die meermaals, laatstelijk tot 28 februari 2028 [9].
De motivering van de EMA: gadolinium wordt in de hersenen afgezet, lineaire middelen geven volgens stabiliteits-, laboratorium- en dierdata meer ervan vrij uit de chelator dan macrocyclische. Tegelijk schrijft de EMA dat er momenteel geen bewijs is dat de afzetting in de hersenen patiënten heeft geschaad [1]. Het ging dus om voorzorg. Schorsing betekent bovendien geen intrekking: de beperkingen kunnen vervallen als fabrikanten een voordeel voor een bepaalde patiëntengroep aantonen of het product zo wijzigen dat nauwelijks gadolinium vrijkomt [1].
De Amerikaanse autoriteit FDA koos een andere weg: ze eiste op 19 december 2017 voor alle gadoliniumhoudende contrastvloeistoffen een waarschuwing en een medicatiegids, maar liet de middelen op de markt. Haar kernboodschappen: de retentie is bij normale nierfunctie niet direct verbonden met gezondheidsnadelen, het voordeel van alle toegelaten middelen weegt op tegen mogelijke risico’s, en alleen NSF is als gevolg bekend. Ook de FDA ziet bij lineaire middelen meer retentie dan bij macrocyclische [2].
| Werkzame stof | Handelsnaam (voorbeelden) | Type | Status in de EU | Bewijs |
|---|---|---|---|---|
| Gadobutrol | Gadovist | macrocyclisch | blijft (toediening in een ader) | [1] |
| Gadoterzuur | Dotarem, Artirem, generieke middelen | macrocyclisch | blijft (ader en gewricht) | [1][6] |
| Gadoteridol | ProHance | macrocyclisch | blijft (toediening in een ader) | [1] |
| Gadopiclenol | Elucirem | macrocyclisch | sinds 7 december 2023 toegelaten | [15] |
| Gadobeenzuur | MultiHance | lineair | alleen lever-MRI | [1] |
| Gadoxetzuur | Primovist | lineair | blijft (lever-MRI) | [1] |
| Gadopentetzuur | Magnevist | lineair | Ader: geschorst; gewricht: blijft | [1] |
| Gadodiamide | Omniscan | lineair | geschorst | [1] |
| Gadoversetamide | Optimark | lineair | geschorst, door de fabrikant bovendien van de markt gehaald | [1][3] |
Gadopiclenol is het nieuwste middel; volgens de EMA kan het met de helft van de gadoliniumdosis worden gegeven en levert het hetzelfde contrast als andere, niet-specifieke gadoliniumhoudende middelen [15]. Van fabrikant onafhankelijke langetermijndata bij mensen zijn hiervoor tot nu toe niet beschikbaar.
En zijn er contrastvloeistoffen zonder gadolinium? Een mangaanmiddel (Teslascan) was in de EU tot 2012 toegelaten en werd op verzoek van de houder om commerciële redenen ingetrokken, niet vanwege een veiligheidssignaal [19]. Nieuwe mangaanmiddelen bevinden zich volgens een overzichtsartikel in de preklinische of vroege klinische fase [20]; een voorbeeld is Mn-PyC3A, dat in het aangehaalde werk in een dierproef werd onderzocht [21]. Een toegelaten gadoliniumvrij middel op mangaanbasis is ons voor de EU niet bekend.
Hoe stabiel zijn de gadoliniumverbindingen?
In het reageerbuisje geven lineaire middelen duidelijk meer gadolinium vrij dan macrocyclische. In een laboratoriumproef met menselijk serum (15 dagen, 37 °C, pH 7,4) gaven de niet-ionische lineaire middelen Optimark 21 procent en Omniscan 20 procent van hun gadolinium af, de ionische lineaire Magnevist, MultiHance en Primovist 1,1 tot 1,9 procent. Gadovist, ProHance en Dotarem lagen onder de kwantificeringsgrens van 0,1 procent [10]. Met extra fosfaat (10 millimol per liter, nagebootst zoals bij nierfalen) steeg de aanvankelijke vrijgave bij Omniscan en Optimark ongeveer tot het honderdvoudige; bij de drie macrocyclische middelen bleef een meetbare vrijgave uit [10]. De eerste auteur werkte bij een fabrikant (Bayer Schering Pharma), en een laboratoriumproef laat niet zien wat er in het lichaam over jaren gebeurt.

Grafiek op je eigen pagina gebruiken
Je mag de grafiek met bronvermelding en link vrij gebruiken. Code kopiëren:
<a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/gadolinium-mri-contrastvloeistof/"><img src="https://gesundefakten.com/wp-content/uploads/2026/11/gadolinium-grafik-nl.webp" alt="Infographic: gadoliniumvrijgave in menselijk serum na 15 dagen, lineaire contrastvloeistoffen tot 21 procent, macrocyclische onder 0,1 procent" width="1600" height="1000"></a><br>Bron: <a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/gadolinium-mri-contrastvloeistof/">gesundefakten.com</a>Dat „alle“ gadoliniumverbindingen in het lichaam uiteenvallen, klopt daarom niet zo. Voor de drie klassieke macrocyclische middelen liggen serumdata voor met vrijgave onder de meetgrens, en in de rattenhersenen werd na macrocyclische middelen het gadolinium vrijwel volledig als intact middel aangetroffen (bij gadobutrol en gadoterzuur „most likely“, zoals de auteurs schrijven): na gadoteridol voor 100 procent, na gadoterzuur voor 97 tot 102 procent van de hoeveelheid gadolinium die in het oplosbare deel werd gevonden; na het lineaire gadodiamide was het in het cerebellum (kleine hersenen) slechts 18,2 procent [22][23][24]. Bij twee van deze drie dierstudies werkten auteurs bij fabrikanten (Bayer, Guerbet). Bij de mens is de vraag open: „It is not known whether the deposited gadolinium remains chelated“ (onbekend of het afgezette gadolinium gebonden blijft), schrijft de ESUR in 2025 [3]. Een onderzoek bij twee patiënten wijst erop dat gadolinium zich in het cerebellum mogelijk van de chelator zou kunnen losmaken; dat is een hypothese met n = 2 [25].
Afzettingen in hersenen, botten en huid
Gadolinium wordt na toediening van contrastvloeistof aantoonbaar afgezet in hersenen, botten en huid, na lineaire middelen meer dan na macrocyclische, maar in zeer kleine hoeveelheden. De EMA noemt bovendien lever, nier en spier [5]. De afzetting komt onafhankelijk van de nierfunctie voor, dus ook bij gezonde nieren [3].
Hersenen: eerst op beeld, dan bij de autopsie
Kanda vond in 2014 bij 381 patiënten een des te helderder signaal in de nucleus dentatus en de globus pallidus, hoe meer onderzoeken met contrastvloeistof eraan voorafgingen [17]. Een vervolgstudie met 127 patiënten vond de afwijking alleen in samenhang met lineaire, niet met macrocyclische middelen [26]; Radbruch bevestigde dat bij telkens 50 patiënten voor gadopentetzuur ten opzichte van gadoterzuur [27]. Het signaal op het beeld is echter niet-specifiek en kan ook door mangaan, ijzer of kalk ontstaan; weefselanalyses zijn gevoeliger [3].
Het directe bewijs leverden autopsieën: bij 13 overledenen met ten minste vier MRI-scans met contrastvloeistof werd gadolinium in hersenweefsel gevonden (0,1 tot 58,8 microgram per gram), hoe meer toedieningen, hoe meer; bij 10 controles zonder contrastvloeistof was het niet aantoonbaar [12].
Botten en huid
In botten blijft meer hangen dan in de hersenen: bij 9 overledenen die slechts één enkel middel uit een minder met NSF belaste groep hadden gekregen, lag de mediaanwaarde in het bot 23 keer boven die in de hersenen [13]. De ESUR noemt zeer kleine hoeveelheden in bot, lever en huid: groter dan in de hersenen, in bot en lever echter zonder symptomen [3]. In de huid neemt het gadolinium bij mensen met gezonde nieren na verloop van tijd af [28][14]. De EMA kent bij mensen zonder NSF echter zeldzame huidplaques (gadolinium-associated plaques) en brengt ze in verband met lineaire middelen [5]; een overzicht van 40 studies vond voor mensen met gezonde nieren geen overtuigend bewijs voor een oorzakelijk verband met huidveranderingen [28].
Na macrocyclische middelen: minder, maar niet nul
Ook macrocyclische middelen laten sporen na. In een autopsiestudie met 28 gadoteridol- en 9 gadobeenzuurgevallen lag de retentie in de hersenen na het lineaire gadobeenzuur 3,0 tot 6,5 keer hoger; in de witte stof en in de huid daalde ze bij beide middelen met de tijd na de laatste toediening [14]. Bij 52 kinderen met mediaan zeven gadobutroltoedieningen wees de MRI-beoordeling op afzetting in globus pallidus en putamen [29].
| Studie | Wie / hoeveel | Bevinding | Bewijs |
|---|---|---|---|
| Kanda 2014 (MRI) | 381 patiënten | Signaal in diepe hersenkernen stijgt met het aantal eerdere toedieningen | [17] |
| Kanda 2015 (MRI) | 127 patiënten | Afwijking bij 7,1 procent, verband alleen met lineaire middelen | [26] |
| McDonald 2015 (autopsie) | 13 overledenen, 10 controles | 0,1 tot 58,8 µg gadolinium per g hersenweefsel, controles onder de detectiegrens | [12] |
| Murata 2016 (autopsie) | 9 overledenen, telkens één middel | Gadolinium in alle hersengebieden, bot mediaan 23 keer hoger dan hersenen | [13] |
| Kobayashi 2021 (autopsie) | 28 gadoteridol, 9 gadobeenzuur | Gadobeenzuur: hersenen 3,0 tot 6,5 keer, bot 4,4 keer, huid 2,9 keer meer dan gadoteridol | [14] |
| Gräfe 2023 (MRI, kinderen) | 52 kinderen, gadobutrol | Aanwijzing voor afzetting in globus pallidus en putamen | [29] |
Wat men niet weet
Drie dingen zijn open: in welke chemische vorm gadolinium na macrocyclische middelen bij de mens aanwezig is, vanaf welke hoeveelheid er iets zou kunnen gebeuren en of kleine effecten onopgemerkt blijven. Alle studies naar retentie in de hersenen bij mensen zijn volgens de ESUR retrospectief; hun klinische betekenis is „not yet known“ (nog niet bekend) [3].
Maakt de afzetting ziek?
Schade door de afzetting in de hersenen is bij een normale nierfunctie tot nu toe niet bewezen, maar bij gebrek aan langetermijnstudies ook niet uitgesloten. De internationale MRI-vereniging ISMRM vatte in 2017 samen dat er noch bij mensen noch bij dieren data zijn die klinische nadelen door de afzetting in de hersenen laten zien [30]. De voorzorg van de EMA berustte op een andere overweging: mogelijke effecten op fijne motoriek of denken zouden „delayed and subtle“ (vertraagd en moeilijk op te merken) zijn, een veilige drempelwaarde of een groep zonder retentie kon het comité niet aanwijzen, en klinische studies binnen een redelijke tijd achtte het niet haalbaar [5]. Als aannemelijk, maar niet aangetoond noemde het bovendien dat de afzetting bestaande ontstekingsziekten zou kunnen verergeren [5].
Registerdata over het risico op de ziekte van Parkinson spreken elkaar tegen. In Ontario ergaf zich bij 246.557 patiënten (99.739 met, 146.818 zonder contrastvloeistof) geen stijging (gecorrigeerde hazard ratio 1,04, waarbij een waarde van 1,00 geen verhoogd risico betekent; 95-procentsbetrouwbaarheidsinterval 0,98 tot 1,09) [31][5]. De cijfers komen uit de weergave van de EMA; zij achtte de bewijskracht beperkt, omdat slechts 2,5 procent meer dan drie MRI-scans met contrastvloeistof had en de observatieperiode van tien jaar voor late gevolgen te kort zou kunnen zijn [5]. In Korea vond een studie met 175.125 volwassenen (3.835 met contrastvloeistof) na afstemming van de groepen bij contrastvloeistof meer gevallen van Parkinson (0,9 procent na lineaire en 0,5 procent na macrocyclische middelen tegenover 0,0 respectievelijk 0,04 procent in de bijbehorende vergelijkingsgroepen zonder contrastvloeistof), maar geen verschil tussen de twee soorten middelen [32]. Een tweede met 222.977 personen vond voor parkinsonsyndromen in totaal na lineaire middelen een hazard ratio van 1,13 (97,5-procentsbetrouwbaarheidsinterval 1,08 tot 1,19), na macrocyclische 1,00 [33]. Dergelijke data zijn retrospectief en kunnen niet uitmaken of de contrastvloeistof de oorzaak is of de aandoening waarvoor de MRI-scan werd gemaakt.
Bij multipele sclerose verschilden mensen met en zonder signaalafwijking niet in motoriek en denken [34]; een 18-jaarsstudie vond een verband met lagere woordvlotheid, dat volgens de auteurs geen oorzaak bewijst [35]. Bij vier glioblastoompatiënten met 53 tot 71 toedieningen werd na 13 tot 15 jaar niets gevonden dat aan de contrastvloeistof was toe te schrijven; geestelijke beperkingen bij twee getroffenen schreven de auteurs toe aan leeftijd, ziekte en vooropleiding [36]. Als groepen die bijzondere aandacht verdienen noemt de FDA meervoudige toedieningen in het leven, zwangere vrouwen, kinderen en ontstekingsziekten [2].
Nefrogene systemische fibrose (NSF): het bewezen gevaar
Bewezen schadelijk is gadolinium bij ernstige nierinsufficiëntie, als nefrogene systemische fibrose, en deze aandoening is tegenwoordig zeer zeldzaam geworden. In 2006 beschreven Marckmann en medeauteurs 13 bevestigde gevallen, alle na gadodiamide; 7 patiënten raakten ernstig gehandicapt, een overleed [37]. NSF begint volgens de ESUR meestal dagen tot drie maanden na de toediening, zelden jaren erna, met pijn, jeuk, zwelling en roodheid van de huid, meestal aan de benen; later volgen verdikking van de huid en gewrichtsverstijving, bij aantasting van inwendige organen kan ze dodelijk aflopen [3].
Risicofactoren zijn een verminderde nierfunctie (vooral een eGFR onder 15 ml/min per 1,73 m², een maat voor het filtervermogen van de nier), dialyse en de dosis. Als geschatte frequentie bij ernstig nierfalen noemt de ESUR 3 tot 18 procent na gadodiamide en 0,1 tot 1 procent na gadopentetzuur [3].
De maatregelen lijken te hebben gewerkt: van 639 door biopsie bevestigde gevallen in de literatuur hadden 529 een gedocumenteerde toediening van contrastvloeistof, en bij slechts 7 daarvan vond de toediening na 2008 plaats; bij 70,8 procent (296 van 418 gevallen met opgave hierover) bestonden bewegingsbeperkingen [4]. Voor de middelen van groep II volgens de indeling van het American College of Radiology (gadobeenzuur, gadobutrol, gadoterzuur, gadoteridol) vond een meta-analyse bij 4.931 patiënten met ernstig nierfalen geen enkel NSF-geval; 3.167 van hen hadden gadobeenzuur, een lineair middel, gekregen. Als bovengrens van het risico (95-procentsbetrouwbaarheidsinterval) noemt het werk 0,07 procent [11]. De ESUR plaatst gadopiclenol, gadobutrol, gadoterzuur en gadoteridol in de klasse met het laagste risico en vindt een voorafgaande meting van de nierwaarden bij deze middelen niet verplicht; bij een bekende of vermoede eGFR onder 30 geldt de gebruikelijke afweging van voordeel en risico [3].
Klachten na de MRI-scan: „gadolinium deposition disease“?
Neem klachten na een MRI-scan met contrastvloeistof serieus. Een erkende diagnose „gadoliniumafzettingsziekte“ bestaat echter niet, en dat gadolinium de oorzaak is, is niet bewezen.
Wat getroffenen melden
De term gaat terug op online enquêtes. In 2016 beschreven Semelka en medeauteurs 42 deelnemers uit twee online zelfhulpgroepen: hoofdpijn (28), botpijn (26), pijn in armen en benen (26) en verdikking van de huid (22); 29 gaven vertroebeld denken of hoofdpijn gedurende meer dan drie maanden aan, 21 na één enkele toediening [38]. Bij een enquête met 50 deelnemers schreven allen hun klachten toe aan gadolinium; bij 66 procent begonnen ze direct na de toediening [39]. Beide werken hebben geen controlegroep, de deelnemers selecteerden zichzelf. De klachten zijn daarmee niet verzonnen, maar de data kunnen het verband niet aantonen.
Wat autoriteiten en richtlijnen zeggen
De EMA schreef in 2017: afgezien van de huidplaques zijn klinische tekenen of symptomen door gadoliniumafzetting bij mensen zonder NSF niet bevestigd; de meldingen van afzonderlijke patiënten lieten de oorzaak open [5]. De FDA: meldingen over voorvallen in meerdere orgaansystemen bij normale nierfunctie, een oorzakelijk verband had zich niet laten vaststellen [2]. De ESUR 2025: er zijn nog geen relevante neurologische symptomen bevestigd [3]. Een overzicht van 40 studies naar de huid vond geen overtuigend bewijs voor een causaal verband bij normale nierfunctie [28]. Gecontroleerde studies naar deze symptomen zijn er niet.
Krijg je na een MRI-scan klachten, noteer dan datum, middel en dosis (de ESUR eist dat middel en dosis in het patiëntendossier worden vastgelegd [3]) en laat de klachten medisch onderzoeken. Of de contrastvloeistof in aanmerking komt, is dan één vraag onder meerdere.
Urinetest en bloedtest: wat ze niet zeggen
Een verhoogde gadoliniumwaarde in de urine bewijst geen ziekte, want ze is na elke toediening te verwachten. Bij 13 mensen met gezonde nieren lagen na de eerste toediening de gemiddelde waarden in de 24-uursurine op 1.944 microgram (dag 3), 301 (dag 10) en 34 (dag 30); alle drie de gemiddelden lagen boven de referentiewaarde van 0,7 microgram, die geldt voor nooit blootgestelden [40]. Na gadobutrol lagen volgens het model van de auteurs bij 24 volledig onderzochte patiënten 95 procent van de serumwaarden na ongeveer 56 dagen en van de urinewaarden na ongeveer 132 dagen onder de referentiewaarde; niemand meldde gadoliniumklachten, en de auteurs achten de referentiewaarden vijf maanden na de toediening niet toepasbaar [41]. Ook in een groep van 45 mensen met klachten (auteurs uit de Semelka-groep) lag de waarde tot drie maanden boven de referentie, bij alle middelen vergelijkbaar [42]. Volgens deze data zijn mensen zonder klachten en getroffenen niet via de urinewaarde te scheiden.
Verwijdering met DTPA: ongecontroleerd en omstreden
Voor het uit het lichaam verwijderen bestaat geen gecontroleerde studie. Het bekendste werk is een serie met 25 patiënten met een „vermoede“ aandoening, die drie behandelronden met de chelator Ca- en Zn-DTPA als infuus kregen: het gadolinium in de urine steeg met een factor 30,3 (maandelijks) respectievelijk 12,9 (wekelijks); de klachten verbeterden bij 13, bleven bij 10 gelijk en waren bij 2 slechter, 11 ervoeren een tijdelijke verslechtering van de klachten („flare-up“). Er was geen controle- of placebogroep, en de verbetering werd door de patiënten zelf beoordeeld [7]. De stijging in de urine toont aan dat gadolinium wordt gemobiliseerd, niet dat dit nut heeft. Een vervolgwerk van dezelfde auteurs uit 2024 met de titel „Near-cure“ werd op 25 november 2024 ingetrokken, volgens de uitgever vanwege niet openbaar gemaakte belangenconflicten die de beoordelingsprocedure beïnvloedden; de auteurs spreken dit tegen [43]. In de rattenproef (telkens 3 dieren, gadodiamide, zink-DTPA gelijktijdig tot 8 uur na de toediening) daalde het gadolinium in geen enkel orgaan significant [44]; over late verwijdering zegt dat niets. Voor sauna, zeoliet of voedingssupplementen als „gadolinium-detox“ ontbreekt elk bewijs van werkzaamheid.
Het patroon ken je uit deel 1 en deel 2: de Kommission Human-Biomonitoring van het Duitse Umweltbundesamt stelde in 1999 over DMPS en DMSA vast dat de DMPS-mobilisatietest op kwik niet valide is, dat er voor gestimuleerde uitscheiding geen referentiewaarden bestaan, dat de veiligheid van een langdurige therapie grotendeels onbekend is en dat chelatoren metalen in het lichaam kunnen herverdelen, ook naar de hersenen [45]. Dat betreft andere chelatoren en andere metalen; een uitdrukkelijk standpunt van een Duitse medische vereniging over gadolinium hebben we niet gevonden. Als waarschuwing voor ongecontroleerde eigen proeven past het toch.
Gadolinium in water
Gadolinium uit contrastvloeistoffen komt via urine en afvalwater in het oppervlaktewater terecht, omdat rioolwaterzuiveringsinstallaties het nauwelijks tegenhouden [46]; de concentraties liggen in het bereik van nanogram tot microgram per liter en daarmee volgens een review ten minste een orde van grootte onder de waarde waarbij vrij gadolinium voor de mens toxisch zou zijn [47]. In zes Duitse grote steden was door de mens veroorzaakt gadolinium in leidingwater aantoonbaar; de auteurs zien het als indicator voor andere stoffen uit afvalwater, niet als toxicologische beoordeling van gadolinium zelf [46]. Duitsland, Frankrijk en Italië zijn volgens een model samen verantwoordelijk voor 40 procent van de Europese gadoliniumstroom naar de zee [48]. Open is volgens de review of intacte contrastvloeistoffen, afbraakproducten of vrij gadolinium voor de gezondheid een rol spelen [47]. De ESUR schrijft: „The risks of this gadolinium in the environment are not yet known“ (de risico’s zijn nog niet bekend) [3]. Een officiële risicobeoordeling is er tot nu toe niet.
Factcheck: wat er van verbreide beweringen klopt
Geen van de negen beweringen klopt zonder beperking; de tabel laat zien wat er telkens van klopt en wat niet.
| Bewering | Bevinding | Bewijs |
|---|---|---|
| „In Duitsland worden jaarlijks 2,4 tot 3 miljoen doses toegediend.“ | Gedeeltelijk. De primaire bron van het cijfer ontbreekt; berekend zijn het ongeveer 3,0 miljoen MRI-onderzoeken met contrastversterking (klinisch alle patiënten, poliklinisch alleen wettelijk verzekerden), geen doses. | [8] |
| „Bijna alle MRI-contrastvloeistoffen zijn gebaseerd op gadolinium.“ | Grotendeels. De gangbare MRI-contrastvloeistoffen bevatten gadolinium; het mangaanmiddel Teslascan werd in 2012 ingetrokken, nieuwe mangaanmiddelen bevinden zich in een vroege ontwikkeling. De meeste MRI-scans verlopen helemaal zonder contrastvloeistof. | [5][19][20][8] |
| „Stabiele verbindingen die in korte tijd intact worden uitgescheiden.“ | Gedeeltelijk. Het grootste deel wordt via de nier uitgescheiden, een klein restant blijft weken tot jaren in het weefsel. | [5][2][41][13] |
| „Alle gadoliniumverbindingen vallen in het lichaam uiteen, dat is eenduidig bewezen.“ | Onjuist als generalisatie. Voor lineaire middelen bewezen (tot 21 procent in 15 dagen in serum), voor macrocyclische middelen in serum onder 0,1 procent; bij de mens is de vorm van het afgezette gadolinium onbekend. | [10][3] |
| „Gadolinium wordt vanwege de gelijkenis met calcium afgezet in hersenen, zenuwen, spieren, huid, organen, vaten en botten.“ | Gedeeltelijk. Afzetting in hersenen, botten, huid, lever, nier en spier is bewezen, in zeer kleine hoeveelheden; de gelijkenis met calcium is voor vrij gadolinium in de celproef beschreven, als oorzaak van de afzetting niet aangetoond. | [5][16][25] |
| „Gadolinium veroorzaakt een vergiftiging met een lange symptomenlijst.“ | Onbewezen. De symptomenlijsten komen uit online enquêtes zonder controlegroep; EMA, FDA en ESUR bevestigen geen oorzaak. Bevestigd is NSF bij ernstige nierinsufficiëntie; de EMA brengt bovendien zeldzame huidplaques in verband met lineaire middelen, of ze bij normale nierfunctie oorzakelijk van gadolinium komen, is open. | [38][39][5][2][3] |
| „Met urine- of provocatietest en verwijdering uit het lichaam laat gadolinium zich aantonen en verwijderen.“ | Onbewezen. Urinewaarden zijn na elke toediening nog maandenlang verhoogd; verwijdering met DTPA alleen in een ongecontroleerde serie, een vervolgwerk werd ingetrokken. | [40][41][7][43] |
| „Macrocyclische middelen zijn volkomen veilig.“ | Te veel gezegd. Ze slaan minder af en hebben een zeer laag NSF-risico, maar ook na deze middelen wordt gadolinium in weefsel aangetroffen. | [13][11][3] |
| „Lineaire middelen zijn in de EU verboden.“ | Onnauwkeurig. Drie lineaire middelen zijn voor toediening in een ader geschorst, twee blijven voor lever-MRI toegelaten; gadopentetzuur blijft voor gewrichten. | [1][9] |
Vóór de MRI-scan: vragen aan de radiologie
Medisch gerechtvaardigde MRI-scans met contrastvloeistof moet je niet uitstellen; vooraf helpen zes vragen. De FDA schrijft dat noodzakelijke onderzoeken met contrastvloeistof niet vermeden of uitgesteld moeten worden [2], de ESUR: een klinisch goed onderbouwd onderzoek met contrastvloeistof nooit weigeren [3]. Volgens het EMA-besluit en de Rote-Hand-Brief mag gadolinium alleen worden ingezet wanneer de benodigde informatie zonder contrastvloeistof niet te krijgen is, en dan in de laagste werkzame dosis [1][6].
Vragen aan de radiologie vóór de MRI-scan met contrastvloeistof
- Heb ik de contrastvloeistof voor de vraagstelling echt nodig, of volstaat de opname zonder?
- Welk middel wordt gebruikt, is het macrocyclisch, en kan ik de naam en de dosis voor mijn dossier krijgen? [3]
- Is mijn nierwaarde bekend? Zeg het tegen de praktijk als je een verminderde nierfunctie hebt of aan de dialyse gaat [3]. Staat je creatininewaarde in de uitslag in een andere eenheid, dan helpt de creatinine-omrekenhulp; die rekent alleen eenheden om en geeft geen eGFR.
- Hoeveel onderzoeken met contrastvloeistof heb ik al gehad, en was er eerder een reactie daarop? De FDA raadt aan herhaalde, kort op elkaar volgende onderzoeken te vermijden [2]; na een eerdere reactie moet het uitlokkende middel worden vastgelegd [3].
- Ben ik zwanger of geef ik borstvoeding? De ESUR 2025: bij een zeer sterke indicatie kan in de zwangerschap de kleinst mogelijke dosis van een macrocyclisch middel worden gegeven, speciale onderzoeken bij de pasgeborene zijn daarna niet nodig. Na macrocyclische middelen mag normaal borstvoeding worden gegeven; het afkolven gedurende 24 uur wordt als niet noodzakelijk beschouwd, wie dat wil, bespreekt het met de arts. Bij bijkomende nierinsufficiëntie mag geen gadolinium worden gegeven [3]. Voor de datalage in de zwangerschap zie de alinea onder de lijst.
- Gaat het om een kind? De FDA rekent kinderen tot de groepen die bijzondere aandacht verdienen [2]; Europese neuroradiologen adviseren in 2026 de toediening in de kinderneuroradiologie individueel af te wegen en gadoliniumvrije protocollen te overwegen [49].
Over zwangerschap is er een registerstudie uit Ontario met 397 vrouwen die in de zwangerschap een MRI-scan met contrastvloeistof hadden. Ze vond een hoger risico op doodgeboorte of overlijden van de pasgeborene (gecorrigeerd relatief risico 3,70, betrouwbaarheidsinterval 1,55 tot 8,85; 7 gevallen) en op reumatologische, ontstekings- of infiltratieve huidaandoeningen van de kinderen (gecorrigeerde hazard ratio 1,36, betrouwbaarheidsinterval 1,09 tot 1,69); NSF-achtige aandoeningen kwamen niet significant vaker voor. De aantallen waren klein, het middel is onbekend, en de reden van het onderzoek kan de cijfers vertekenen [50][5]. Dat past bij de ESUR-aanbeveling om in de zwangerschap alleen bij een zeer sterke indicatie een contrastvloeistof te geven.
Noodgeval: benauwdheid, heesheid, zwelling in het gezicht of circulatieproblemen na een contrastvloeistof? Dat kunnen tekenen zijn van een ernstige allergische reactie. Zeg het direct tegen het personeel van het radiologiecentrum of bel 112. Directe reacties treden meestal binnen een uur op, zelden tot zes uur; vertraagde huidreacties kunnen na een uur tot een week optreden, zelden tot acht weken. Lichte huiduitslag of jeuk bespreek je met de praktijk of je arts [3].
Veelgestelde vragen over gadolinium na de MRI-scan
Blijft gadolinium na de MRI-scan in het lichaam?
Is gadolinium in de hersenen gevaarlijk?
Welke contrastvloeistof-bijwerkingen zijn bewezen?
Als gadoliniumbijwerkingen bewezen zijn NSF bij ernstige nierinsufficiëntie, tegenwoordig zeer zeldzaam [4], en zeldzame huidplaques, die de EMA in verband brengt met lineaire middelen [5]. Daarbij komen allergische reacties op contrastvloeistof, die meestal binnen een uur optreden [3]. Bij het nieuwste middel gadopiclenol noemt de EMA als meest voorkomende bijwerkingen hoofdpijn en reacties op de prikplaats [15]. Verdere blijvende klachten door de afzetting zijn niet bewezen [5].
Welk middel is het veiligere?
Wie moet extra opletten?
Kan men gadolinium uit het lichaam verwijderen?
Toont een urinetest of ik met gadolinium vergiftigd ben?
Mag ik de contrastvloeistof weigeren?
Conclusie: gadolinium na MRI is een afweging, geen vergiftigingszaak
Gadolinium uit MRI-contrastvloeistoffen blijft voor een klein deel in het lichaam. Of je er een krijgt, is daarom altijd een afweging tussen het voordeel van het onderzoek en open langetermijnvragen. Bewezen zijn afzettingen in hersenen, botten en huid, meer na lineaire dan na macrocyclische middelen, NSF bij ernstige nierinsufficiëntie en zeldzame huidplaques, die de EMA in verband brengt met lineaire middelen. Niet bewezen zijn schade in de hersenen door de afzetting bij normale nierfunctie, een „gadoliniumvergiftiging“ als diagnose en het nut van het verwijderen uit het lichaam. Klachten na de MRI-scan horen medisch onderzocht te worden, urine- en provocatietests helpen daarbij niet.
Wanneer in het algemeen over MRI-risico of MRI-gevaar wordt gesproken, gaat het vaak om het magneetveld of implantaten, en dat is een ander onderwerp. Hier ging het alleen om de contrastvloeistof, en de meeste MRI-onderzoeken komen helemaal zonder. Als je een contrastvloeistof nodig hebt, vraag dan naar middel en dosis, vermeld nierwaarden en eerdere reacties en stel een gerechtvaardigd onderzoek niet uit.
Citeersuggestie: gesundefakten.com (2026): Gadolinium na een MRI-scan: afzettingen, bijwerkingen en risico van de contrastvloeistof. https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/gadolinium-mri-contrastvloeistof/
Bronnen
- EMA: EMA’s final opinion confirms restrictions on use of linear gadolinium agents in body scans. EMA/625317/2017, 23 november 2017. ema.europa.eu.
- U.S. FDA: Drug Safety Communication „FDA warns that gadolinium-based contrast agents (GBCAs) are retained in the body; requires new class warnings“, 19 december 2017, bijgewerkt 16 mei 2018 (archiefversie van 3 januari 2024, de fda.gov-pagina was bij de controle niet bereikbaar). web.archive.org.
- ESUR Contrast Media Safety Committee: Guidelines 2025 (hoofdstukken NSF, gadoliniumretentie, zwangerschap en borstvoeding, milieu). esur.org (PDF).
- Attari H, Cao Y, Elmholdt TR, Zhao Y, Prince MR: A systematic review of 639 patients with biopsy-confirmed nephrogenic systemic fibrosis. Radiology 2019; 292(2): 376–386. PubMed.
- EMA/PRAC: Assessment report, Referral under Article 31, Gadolinium containing contrast agents. EMA/411650/2017, 6 juli 2017. ema.europa.eu (PDF).
- AkdÄ, Zulassungsinhaber in Abstimmung mit EMA und BfArM: Rote-Hand-Brief „Gadolinium-haltige Kontrastmittel: Aktualisierte Empfehlungen nach Bewertung von Gadoliniumablagerungen im Gehirn und anderen Geweben“, 8 januari 2018. akdae.de (PDF).
- Semelka RC, Ramalho M, Jay M, Hickey L, Hickey J: Intravenous calcium-/zinc-diethylene triamine penta-acetic acid in patients with presumed gadolinium deposition disease: a preliminary report on 25 patients. Investigative Radiology 2018; 53(6): 373–379. PubMed.
- Guerbet GmbH: Dossier zur Nutzenbewertung nach § 35a SGB V, Gadopiclenol (Elucirem), Modul 3 A, stand 28 maart 2024, gepubliceerd bij het G-BA (document van de fabrikant; bevat cijfers van de Destatis-OPS-statistiek en van het WIdO). g-ba.de (PDF).
- BfArM: Risikoinformation „Contrast agents containing gadolinium: Deposits in the brain and other tissues“ (Stufenplanverfahren, verlenging van de schorsing laatstelijk tot 28 februari 2028). bfarm.de.
- Frenzel T, Lengsfeld P, Schirmer H, Hütter J, Weinmann HJ: Stability of gadolinium-based magnetic resonance imaging contrast agents in human serum at 37 °C. Investigative Radiology 2008; 43(12): 817–828 (eerste auteur bij Bayer Schering Pharma). PubMed.
- Woolen SA, Shankar PR, Gagnier JJ et al.: Risk of nephrogenic systemic fibrosis in patients with stage 4 or 5 chronic kidney disease receiving a group II gadolinium-based contrast agent: a systematic review and meta-analysis. JAMA Internal Medicine 2020; 180(2): 223–230. PubMed.
- McDonald RJ, McDonald JS, Kallmes DF et al.: Intracranial gadolinium deposition after contrast-enhanced MR imaging. Radiology 2015; 275(3): 772–782. PubMed.
- Murata N, Gonzalez-Cuyar LF, Murata K et al.: Macrocyclic and other non-group 1 gadolinium contrast agents deposit low levels of gadolinium in brain and bone tissue: preliminary results from 9 patients with normal renal function. Investigative Radiology 2016; 51(7): 447–453. PubMed.
- Kobayashi M, Levendovszky SR, Hippe DS et al.: Comparison of human tissue gadolinium retention and elimination between gadoteridol and gadobenate. Radiology 2021; 300(3): 559–569. PubMed.
- EMA: Elucirem (Gadopiclenol), EPAR-overzicht, EU-toelating 7 december 2023. ema.europa.eu.
- Rogosnitzky M, Branch S: Gadolinium-based contrast agent toxicity: a review of known and proposed mechanisms. Biometals 2016; 29(3): 365–376. PubMed.
- Kanda T, Ishii K, Kawaguchi H, Kitajima K, Takenaka D: High signal intensity in the dentate nucleus and globus pallidus on unenhanced T1-weighted MR images: relationship with increasing cumulative dose of a gadolinium-based contrast material. Radiology 2014; 270(3): 834–841. PubMed; DOI.
- EMA: Gadolinium-containing contrast agents. Referral (artikel-31-procedure EMEA/H/A-31/1437; start 17 maart 2016, CHMP-advies 20 juli 2017, besluit van de Europese Commissie 23 november 2017). ema.europa.eu.
- EMA: Teslascan (Mangafodipir), EPAR; toelating 1997, intrekking 2012 op verzoek van de houder om commerciële redenen. ema.europa.eu.
- Remiszewski P, Drabik MA, Filipowicz P et al.: Manganese-enhanced magnetic resonance imaging: from translational research to first-in-human trials in oncology. Molecular Diagnosis & Therapy 2026. PubMed.
- Erstad DJ, Ramsay IA, Jordan VC et al.: Tumor contrast enhancement and whole-body elimination of the manganese-based magnetic resonance imaging contrast agent Mn-PyC3A. Investigative Radiology 2019; 54(11): 697–703. PubMed.
- Frenzel T, Apte C, Jost G, Schöckel L, Lohrke J, Pietsch H: Quantification and assessment of the chemical form of residual gadolinium in the brain after repeated administration of gadolinium-based contrast agents: comparative study in rats. Investigative Radiology 2017; 52(7): 396–404 (eerste auteur bij Bayer). PubMed.
- Gianolio E, Bardini P, Arena F et al.: Gadolinium retention in the rat brain: assessment of the amounts of insoluble gadolinium-containing species and intact gadolinium complexes after repeated administration of gadolinium-based contrast agents. Radiology 2017; 285(3): 839–849. PubMed.
- Strzeminska I, Factor C, Robert P, Szpunar J, Corot C, Lobinski R: Speciation analysis of gadolinium in the water-insoluble rat brain fraction after administration of gadolinium-based contrast agents. Investigative Radiology 2021; 56(9): 535–544 (medeauteurs bij Guerbet). PubMed.
- Bücker P, Richter H, Radbruch A et al.: Deposition patterns of iatrogenic lanthanum and gadolinium in the human body depend on delivered chemical binding forms. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 2021; 63: 126665. PubMed.
- Kanda T, Osawa M, Oba H et al.: High signal intensity in dentate nucleus on unenhanced T1-weighted MR images: association with linear versus macrocyclic gadolinium chelate administration. Radiology 2015; 275(3): 803–809. PubMed.
- Radbruch A, Weberling LD, Kieslich PJ et al.: Gadolinium retention in the dentate nucleus and globus pallidus is dependent on the class of contrast agent. Radiology 2015; 275(3): 783–791. PubMed.
- Parillo M, Mallio CA, Van der Molen AJ et al.: Skin toxicity after exposure to gadolinium-based contrast agents in normal renal function, using clinical approved doses: current status of preclinical and clinical studies. Investigative Radiology 2023; 58(8): 530–538. PubMed.
- Gräfe D, Simion SH, Rosolowski M et al.: Brain deposition of gadobutrol in children: a cross-sectional and longitudinal MRI T1 mapping study. European Radiology 2023; 33(7): 4580–4588. PubMed.
- Gulani V, Calamante F, Shellock FG, Kanal E, Reeder SB (ISMRM): Gadolinium deposition in the brain: summary of evidence and recommendations. Lancet Neurology 2017; 16(7): 564–570. PubMed.
- Welk B, McArthur E, Morrow SA et al.: Association between gadolinium contrast exposure and the risk of parkinsonism. JAMA 2016; 316(1): 96–98. PubMed.
- Kim C, Kim C, Tae BS, Kwon DY, Lee YH: Assessing the association between gadolinium-based contrast agents and Parkinson disease: insights from the Korean National Health Insurance Service database. Investigative Radiology 2025; 60(8): 487–492. PubMed.
- Shin NY, Park SK, Kim B et al.: Risk of parkinsonism after exposure to different types of gadolinium-based contrast agents: a nationwide population-based cohort study of 222,977 individuals. Korean Journal of Radiology 2026; 27(3): 276–288. PubMed.
- Scaravilli A, Tranfa M, Pontillo G et al.: MR imaging signs of gadolinium retention are not associated with long-term motor and cognitive outcomes in multiple sclerosis. American Journal of Neuroradiology 2023; 44(4): 396–402. PubMed.
- Forslin Y, Shams S, Hashim F et al.: Retention of gadolinium-based contrast agents in multiple sclerosis: retrospective analysis of an 18-year longitudinal study. American Journal of Neuroradiology 2017; 38(7): 1311–1316. PubMed.
- Vymazal J, Krámská L, Brožová H, Růžička E, Rulseh AM: Does serial administration of gadolinium-based contrast agents affect patient neurological and neuropsychological status? Fourteen-year follow-up of patients receiving more than fifty contrast administrations. Journal of Magnetic Resonance Imaging 2020; 51(6): 1912–1913. PubMed.
- Marckmann P, Skov L, Rossen K et al.: Nephrogenic systemic fibrosis: suspected causative role of gadodiamide used for contrast-enhanced magnetic resonance imaging. Journal of the American Society of Nephrology 2006; 17(9): 2359–2362. PubMed.
- Semelka RC, Ramalho J, Vakharia A et al.: Gadolinium deposition disease: initial description of a disease that has been around for a while. Magnetic Resonance Imaging 2016; 34(10): 1383–1390. PubMed.
- Burke LM, Ramalho M, AlObaidy M, Chang E, Jay M, Semelka RC: Self-reported gadolinium toxicity: a survey of patients with chronic symptoms. Magnetic Resonance Imaging 2016; 34(8): 1078–1080. PubMed.
- Alwasiyah D, Murphy C, Jannetto P, Hogg M, Beuhler MC: Urinary gadolinium levels after contrast-enhanced MRI in individuals with normal renal function: a pilot study. Journal of Medical Toxicology 2019; 15(2): 121–127. PubMed.
- McDonald JS, Day PL, Spears GM et al.: Serum and urine gadolinium reference intervals in patients with normal renal function following gadobutrol administration. Investigative Radiology 2025; 60(9): 586–591. PubMed.
- Ramalho J, Ramalho M, Semelka RC: Gadolinium elimination in a gadolinium deposition disease population after a single exposure to gadolinium-based contrast agents. Investigative Radiology 2025; 60(7): 429–433 (twee van de drie auteurs vermelden een onbetaalde bestuursfunctie bij GadTTRAC). PubMed.
- Semelka RC, Ramalho M: Near-cure in patients with gadolinium deposition disease undergoing intravenous DTPA chelation. Frontiers in Toxicology 2024; 6: 1371131; ingetrokken op 25 november 2024 (Retraction Notice: doi 10.3389/ftox.2024.1528757). PubMed.
- Prybylski JP, Coste Sanchez C, Jay M: Impact of chelation timing on gadolinium deposition in rats after contrast administration. Magnetic Resonance Imaging 2019; 55: 140–144. PubMed.
- Umweltbundesamt, Kommission „Human-Biomonitoring“: Einsatz von Chelatbildnern in der Umweltmedizin? Bundesgesundheitsblatt 1999; 42: 823–824 (betreft DMPS en DMSA, niet gadolinium). umweltbundesamt.de (PDF).
- Schmidt K, Bau M, Merschel G, Tepe N: Anthropogenic gadolinium in tap water and in tap water-based beverages from fast-food franchises in six major cities in Germany. Science of the Total Environment 2019; 687: 1401–1408. PubMed.
- Brünjes R, Hofmann T: Anthropogenic gadolinium in freshwater and drinking water systems. Water Research 2020; 182: 115966. PubMed.
- Pereto C, Lerat-Hardy A, Baudrimont M, Coynel A: European fluxes of medical gadolinium to the ocean: a model based on healthcare databases. Environment International 2023; 173: 107868. PubMed.
- Righini A, Löbel U, Galijasevic M et al.: ESR Essentials: “Gadolinium-free” pediatric neuroimaging, practice recommendations by the European Society of Neuroradiology. European Radiology 2026. PubMed.
- Ray JG, Vermeulen MJ, Bharatha A, Montanera WJ, Park AL: Association between MRI exposure during pregnancy and fetal and childhood outcomes. JAMA 2016; 316(9): 952–961. PubMed.



