Bisfenol A (BPA) is in de EU ingedeeld als reproductietoxisch en geldt als hormonaal werkzaam [2][5]. Of de hoeveelheden uit het dagelijks leven schade doen, beoordelen de autoriteiten heel verschillend: de Europese voedselautoriteit EFSA stelt de tolerabele dagelijkse inname sinds 2023 vast op 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht, het Duitse Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) op 200 nanogram, dus duizend keer zoveel. De EFSA ziet bij inname via voeding reden tot zorg, het BfR verwacht voor het grootste deel van de bevolking geen gezondheidsrisico, alleen bij kinderen en jongeren blijft het onzeker [1][2]. Bij de klassieke weekmakers (ftalaten) daalt de blootstelling in Duitsland al tientallen jaren sterk, maar vervangende stoffen nemen toe [28]. BPA en weekmakers zijn bij bijna alle mensen in de urine aantoonbaar. Dat laat de opname zien, maar nog geen schade. Ze komen vooral via voeding het lichaam binnen, weekmakers bij peuters daarnaast via huisstof [2][15].
Dit artikel is deel 8 van onze reeks “Hoe vergiftigt de mens zichzelf?” en vervangt geen medisch advies. Eerder verschenen: Kwikvergiftiging, Loodvergiftiging, Cadmium in voeding, Arseen in rijst, Aluminium in deodorant en aluminiumfolie, Glyfosaat en pesticiden en PFAS en eeuwige chemicaliën. Situatie: november 2026.
Het belangrijkste in het kort
- De EFSA stelde in 2023 voor bisfenol A een tolerabele dagelijkse inname vast van 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht, 20.000 keer lager dan de voorlopige waarde uit 2015 (4 microgram). Het Duitse BfR leidt 200 nanogram af [1][2].
- Duitse milieugezondheidsstudie GerES V (German Environmental Survey for children; urine, 3 tot 17 jaar, 2014 tot 2017): BPA in het geometrisch gemiddelde 1,905 microgram per liter, slechts 0,11 procent van de monsters boven de Duitse HBM-I-waarde (humane biomonitoringwaarde van het UBA, beoordelingswaarde) van 100 microgram per liter (0,1 milligram) [23].
- Duitse Umweltprobenbank (German Environmental Specimen Bank) 1988 tot 2022 (1.825 urinemonsters): de blootstelling aan de weekmakers dibutylftalaat (DnBP) en DEHP daalde met 96,6 en 90,9 procent. De vervanger DEHTP wordt sinds 2018 in grotere hoeveelheden opgenomen dan DEHP [28].
- Vijf dagen soep uit blik verhoogden het BPA in de urine in het geometrisch gemiddelde van 1,1 naar 20,8 microgram per liter (75 deelnemers), twee uur kassabons vasthouden zonder handschoenen van 1,8 naar 5,8 microgram per liter (studie van vóór het verbod van 2020) [31][32].
- Wetgeving: het BPA-verbod voor materialen die met levensmiddelen in contact komen (Verordening 2024/3190) geldt sinds 20 januari 2025, de algemene overgangstermijn eindigde op 20 juli 2026, voor verpakkingen van fruit, groente en vis loopt die tot 20 januari 2028. In thermisch papier is BPA vanaf 0,02 procent sinds 2 januari 2020 verboden [8][9].
Wat zijn bisfenol A en weekmakers?
Bisfenol A en weekmakers zijn twee verschillende groepen stoffen. BPA werkt hormonaal, bij de weekmakers geldt dat voor een aantal ftalaten [2][15]. BPA is de grondstof voor de kunststof polycarbonaat en voor epoxyharsen. Polycarbonaat zit in dvd’s en smartphones, maar ook in drinkflessen, bakjes en serviesgoed. Epoxyharsen dienen als lijm, lak en binnencoating van drank- en conservenblikken [2]. Beide kunststoffen geven bij normaal gebruik nauwelijks BPA af, alleen resten kunnen in kleine hoeveelheden vrijkomen [2].
Weekmakers maken harde kunststoffen elastisch, de bekendste groep zijn de ftalaten. Aan het broze PVC wordt 30 tot 40 procent weekmaker toegevoegd, dan heet het zacht-PVC (kabels, folies, vloeren, slangen, dichtingen in deksels van schroefpotten). De ftalaten zijn daarin niet vast gebonden en komen eruit vrij. Het langst het meest gebruikt werden DEHP (di(2-ethylhexyl)ftalaat), DBP (dibutylftalaat), BBP (benzylbutylftalaat) en DIBP (diisobutylftalaat). Omdat ze in dierproeven de voortplanting in gevaar brengen, werden ze beperkt en deels vervangen door andere ftalaten zoals DINP en DIDP [15]. Vershoudfolie van polyethyleen kan helemaal zonder weekmakers [15]. Antiaanbaklagen en impregneringen horen hier niet bij: dat zijn PFAS (deel 7).
Hormoonverstorende stoffen: wat betekent dat?
Als hormoonverstorende stoffen (endocriene disruptoren) betitelt het BfR stoffen die het hormoonsysteem beïnvloeden en daardoor schade kunnen veroorzaken. In de omgangstaal heten ze vaak “hormoonactieve stoffen”. Strikt genomen werkt niet elke hormoonactieve stof schadelijk: van een disruptor spreekt men pas als er schade uit voortvloeit. Bij BPA staat de oestrogene werking op de voorgrond. Het bindt aan oestrogeenreceptoren, maar met meerdere ordes van grootte zwakker dan de natuurlijke hormonen. Bovendien kan het de werking van mannelijke geslachtshormonen remmen (antiandrogene werking) [2]. Ook enkele ftalaten beïnvloeden het hormoonsysteem [15].
Sinds 2016 is BPA ingedeeld als reproductietoxisch categorie 1B (“kan de vruchtbaarheid schaden”). Daarom werd het in januari 2017 aangemerkt als zeer zorgwekkende stof (SVHC), in juni 2017 bovendien vanwege de hormoonverstorende werking bij de mens, in januari 2018 vanwege de werking op het milieu. Het BfR benadrukt: indeling en SVHC-status betekenen niet automatisch dat de dagelijks opgenomen hoeveelheden een gezondheidsrisico vormen [2].
Waar zitten BPA en weekmakers in?
Beide groepen stoffen krijg je vooral via voeding binnen. Bij BPA kwam volgens de EFSA-gegevens van 2015 de overheersende bijdrage uit blikken met een binnenlak van epoxyhars, de op een na belangrijkste bron was thermisch papier (vanaf drie jaar, de schatting is daar duidelijk onzekerder) [2][6]. Een duidelijk verband tussen de inhoud van het blik en het BPA-gehalte vond het BfR niet; het gehalte zou van de conserveringsmethode kunnen afhangen [2]. Ftalaten komen volgens het BfR eveneens hoofdzakelijk uit voeding, bij peuters komen huisstof en voorwerpen in de mond erbij. Sporen kunnen in alle basisvoedingsmiddelen zitten, je kunt dat niet zien [15].
| Bron | Stof | Wat is aangetoond | Bewijs |
|---|---|---|---|
| Conserven- en drankblikken (binnenlak) | BPA uit epoxyhars | overheersende bijdrage aan de inname volgens de EFSA 2015; geen etiketteringsplicht | [2][31] |
| Drinkflessen, bakjes, serviesgoed van polycarbonaat | BPA | resten kunnen in kleine hoeveelheden overgaan | [2] |
| Kassabons, parkeerkaartjes, etiketten (thermisch papier) | BPA tot 2019, daarna meestal bisfenol S (BPS) | BPA sinds 2 januari 2020 onder 0,02 procent; BPS is volgens het Duitse Umweltbundesamt (UBA) geen geschikte vervanger | [5][6][9] |
| Zacht-PVC: kabels, folies, vloeren, slangen, dichtingen in deksels | Ftalaten | 30 tot 40 procent weekmaker, niet vast gebonden; overgang vooral naar vetrijke levensmiddelen | [15] |
| Huisstof, voorwerpen in de mond van peuters | Ftalaten | kinderen nemen hierdoor duidelijk meer op; geïmporteerd speelgoed bevat af en toe verboden DEHP | [15] |
Bisfenol A: hoe gevaarlijk is BPA?
Schadelijke effecten van bisfenol A zijn aangetoond in dierstudies, de EU deelt het daarom in als reproductietoxisch [5]. Of jouw risico bij de huidige inname reëel is, beoordelen de autoriteiten verschillend. BPA heeft volgens het BfR slechts een geringe acute giftigheid, maar wordt bij langdurige inname in dierproeven met een reeks effecten in verband gebracht [2].
EFSA tegenover BfR: 0,2 tegenover 200 nanogram
Beide waarden zijn tolerabele dagelijkse innamen (TDI): hoeveelheden die een mens een leven lang dagelijks kan opnemen zonder gezondheidsrisico [2].
EFSA (april 2023): Op basis van dierdata en met steun van observationele studies bij mensen achtte de EFSA het immuunsysteem het gevoeligst. Als kritisch effect koos ze een stijging van bepaalde immuuncellen (Th17-cellen) bij muizen. Daaruit volgde een referentiepunt van 8,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag. Met een onzekerheidsfactor van in totaal 50 kwam de TDI uit op afgerond 0,2 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag. De inname via voeding lag volgens de gegevens van 2015 in alle leeftijdsgroepen twee tot drie ordes van grootte hoger, daarom ziet de EFSA reden tot zorg [1].
BfR (2023): Het BfR werkte meer dan 600 studies door en leidt 200 nanogram af, gebaseerd op het verminderde aantal zaadcellen bij volwassen ratten. De afleiding van de EFSA acht het op drie punten niet deugdelijk. Ten eerste het eindpunt: de Th17-stijging had gezonde muizen niet geschaad, de overdraagbaarheid op de mens is onduidelijk. Ten tweede de selectie en kwaliteit van de studies: de muizen van de sleutelstudie leefden in polycarbonaatkooien, de werkelijke dosis is daardoor onduidelijk. Ten derde de omrekenfactor van muis naar mens: die berust op te weinig meetpunten, de TDI is daardoor een factor 10 tot 100 te laag. Volgens het BfR bekritiseert ook het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) in wezen dezelfde punten. Andere autoriteiten, zoals de Amerikaanse Food and Drug Administration (FDA), het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Food Standards Australia New Zealand (FSANZ), gebruiken de BfR-waarde of eigen waarden in het bereik van de BfR-waarde of daarboven [2].
De andere kant: De EFSA werpt tegen dat ook een tussenwaarde zoals de Th17-cellen als referentiepunt kan dienen, als die met een ziekte samenhangt. Dat enkele langetermijnstudies geen effect vonden, bewijst niet dat er geen is, want soorten reageren verschillend gevoelig. In een gezamenlijk rapport stellen EFSA en BfR vast dat hun standpunten door de verschillende methoden niet naar elkaar toe te brengen waren [3]. Het Europees Milieuagentschap (EEA) wijst erop dat deskundigen de aanpak van de EFSA hebben ondersteund [4].
Over de inname: het BfR verwacht op basis van eerste eigen gegevens voor het grootste deel van de bevolking via voeding een inname die deels duidelijk onder de BfR-waarde ligt, bij kinderen en jongeren blijft onzekerheid bestaan. De EFSA-schatting van 2015 voor volwassenen (200 tot 1.100 nanogram per kilogram per dag uit voeding en thermisch papier) was volgens een vergelijking met urinewaarden waarschijnlijk een factor 2 tot 4 te hoog. Sinds het verbod in thermisch papier is het aandeel uit kassabons waarschijnlijk duidelijk gedaald [2].
Mijn beoordeling: wie BPA “bewezen onschuldig” of “bewezen gevaarlijk” noemt, slaat deze discussie over. Twee autoriteiten rekenen met twee methoden.
Wat observationele studies bij mensen laten zien
Bij mensen zijn er veel verbanden, maar geen vaststaand bewijs voor een oorzaak. Twee overzichten van meta-analyses vinden associaties van BPA onder meer met vroeggeboorte, obesitas, diabetes type 2 en hoge bloeddruk [41][42]. In het grootste (52 systematische reviews over kunststofchemicaliën) komt 78 procent van de meta-analyses uit reviews van gemiddelde methodologische kwaliteit [42]. Een associatie laat alleen zien dat beide samen voorkomen, niet de oorzaak: bijvoorbeeld voeding of sociale status kunnen beide beïnvloeden. Het BfR noemt voor astma, allergie en “krijttanden” geen bevestigd verband met BPA, en volgens zijn weergave achtte ook de EFSA geen van de onderzochte effecten op basis van innamegegevens bij mensen waarschijnlijk [2]. Een review over de tijd tot zwangerschap vond weinig tot geen aanwijzing voor een BPA-invloed [40].
BPA en weekmakers in de urine: wat meetwaarden betekenen
Bisfenol A en weekmakers zijn bij bijna alle mensen in de urine aantoonbaar, maar aantoonbaarheid is geen bewijs voor schade. In GerES V werd BPA bij 3- tot 17-jarigen in bijna alle monsters gevonden (ongeveer 515): geometrisch gemiddelde 1,905 microgram per liter, hoogste waarde 399 microgram per liter. Ten opzichte van 2003 tot 2006 daalde het BPA in de urine, vooral bij kleine kinderen. De HBM-I-waarde van 100 microgram per liter (0,1 milligram) werd door 0,11 procent van de monsters overschreden [23]. De Kommission Human-Biomonitoring van het UBA stelt de Duitse HBM-waarden vast: tot de HBM-I-waarde hoeft volgens de huidige stand van kennis niet met een gezondheidsklacht te worden gerekend, vanaf de HBM-II-waarde lijkt die mogelijk. Beide zijn oriëntatiewaarden zonder wettelijke status [15]. Boven HBM-I moeten meetwaarde en bron worden gecontroleerd [18].
Ook de Europese vergelijking hangt af van de maatstaf: de EEA rekende de EFSA-waarde volgens de methode van het Europese humane-biomonitoringinitiatief HBM4EU om naar een richtwaarde voor de urine: 11,5 nanogram per liter. In de HBM4EU-gegevens van volwassenen uit elf landen lagen, afhankelijk van het land, minstens 71 tot 100 procent daarboven. Het zijn minimumwaarden, omdat de detectiegrenzen van de methoden boven de richtwaarde liggen. De richtwaarde is geen officiële grenswaarde [4]. Bij Europese vrouwen overschreden in 14 van 15 onderzoeken (2007 tot 2014) alle deelneemsters de richtwaarde [24]. Wie net als het BfR de EFSA-waarde te laag vindt, beoordeelt dat anders.

Grafiek op je eigen site gebruiken
Je mag de grafiek met bronvermelding en link vrij gebruiken. Code kopiëren:
<a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/bisfenol-a-weekmakers/"><img src="https://gesundefakten.com/wp-content/uploads/2026/11/bisphenol-grafik-nl.webp" alt="Infographic: weekmakers in de urine, DnBP min 96,6 procent, DEHP min 90,9 procent" width="1600" height="1000"></a><br>Bron: <a href="https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/bisfenol-a-weekmakers/">gesundefakten.com</a>Weekmakers in de urine: wat de waarden zeggen
Weekmakers worden in de urine gemeten via hun afbraakproducten (metabolieten), de aantoonbaarheid maakt een conclusie over de inname langs alle wegen mogelijk [15]. In GerES V (2.256 monsters, 3 tot 17 jaar) werden metabolieten van acht ftalaten gevonden bij 97 tot 100 procent van de deelnemers. Ten opzichte van 2003 tot 2006 was het gemiddelde bij DEHP en bij dibutylftalaat (in de studies DnBP genoemd) gedaald tot 23 procent. Toch lagen 0,38 procent van de deelnemers bij DnBP en 0,08 procent bij DEHP boven de op gezondheid gebaseerde richtwaarden; bij hen kan een effect niet met voldoende zekerheid worden uitgesloten [25].
De Duitse Umweltprobenbank des Bundes archiveert sinds het begin van de jaren 1980 24-uurs-urinemonsters [28]. Tot 2015 kwamen die van studenten tussen 20 en 29 jaar [19]. Voor 1988 tot 2022 zijn er 1.825 monsters. Het sterkst daalden DnBP (96,6 procent) en DEHP (90,9 procent), DINP en DIDP nemen na een eerdere stijging eveneens af. Daarentegen nemen de vervangende stoffen DINCH en DEHTP toe, de dagelijkse inname van DEHTP ligt sinds 2018 boven die van DEHP [28].
Mijn beoordeling: een enkele urinewaarde zegt weinig over jouw risico. Hij laat de inname van de laatste uren tot dagen zien en schommelt met wat je hebt gegeten en aangeraakt.
Hoe lang blijft bisfenol A in het lichaam?
Niet lang. Na eenmalig doorslikken bedroeg de halfwaardetijd bij 14 vrijwilligers 6,4 uur, bij 10 van de 14 werd binnen 24 uur meer dan 90 procent als afbraakproducten met de urine uitgescheiden [34]. Via de huid duurt de afbraak langer: de halfwaardetijd was 21,4 uur, en 2,2 procent van de aangebrachte dosis kwam in het lichaam [35]. Omdat BPA dagelijks opnieuw wordt opgenomen, is het toch in bijna alle urinemonsters aantoonbaar [23].
Ftalaten: hoe gevaarlijk zijn weekmakers?
Ftalaten werken in dierproeven schadelijk, bij mensen laten studies verbanden zien. Voor volwassenen ziet het BfR bij de huidige inname geen bedoenswaardig risico, kinderen zijn zwaarder belast. In dierproeven daalde door DEHP en andere ftalaten vooral de vruchtbaarheid van mannelijke ratten en muizen; de schade ontstond al in de baarmoeder. DINP en DIDP werkten vooral op de lever. De effecten traden pas op bij langere, relatief hoge inname. Het BfR gaat ervan uit dat de effecten zich bij mensen op vergelijkbare wijze kunnen voordoen, direct aantonen is moeilijk [15].
Bij mensen zien systematische overzichten robuuste aanwijzingen voor een verband van DEHP en DBP met mannelijke voortplantingskenmerken, zoals zaadcelwaarden, testosteron en de anogenitale afstand (afstand tussen anus en genitaliën) bij jongens. Voor DINP en BBP zijn de aanwijzingen matig [38]. Bij vrouwen is er matig bewijs voor een verband met vroeggeboorte (DEHP, DBP, DEP), de rest is zwak of onduidelijk [39]. Het BfR plaatst dit in perspectief: sommige studies vonden een verband met mannelijke vruchtbaarheid, andere niet, over oorzakelijkheid is daaruit niets te concluderen [15].
Over de inname zijn er twee reeksen cijfers die elkaar op het eerste gezicht tegenspreken. De EFSA stelde in 2019 voor DBP, BBP, DEHP en DINP gezamenlijk een TDI vast van 50 microgram per kilogram lichaamsgewicht per dag (in DEHP-equivalenten), omdat ze hetzelfde mechanisme delen: minder testosteron bij het ongeboren kind. Via voeding bereikte de inname in het ongunstigste geval tot 23 procent daarvan [22]. De Europees geschatte totale inname (voeding, lucht, huid) lag volgens HBM4EU op 0,1 tot 1 microgram per kilogram lichaamsgewicht per dag, dus 500 tot 50 keer onder de TDI. De uit de GerES-V-urinewaarden afgeleide gecombineerde inname van DBP, BBP, DEHP en DINP lag bij de meerderheid van de Duitse 3- tot 10-jarigen daarentegen nog boven de groeps-TDI [15]. Bij afzonderlijke stoffen overschrijden slechts weinig kinderen hun richtwaarden (0,38 procent bij DnBP, 0,08 procent bij DEHP) [25], maar de som van de vier stoffen ligt bij de meesten boven de groeps-TDI. Het UBA bevestigt dat voor een groot deel van de kinderen en jongeren, vooral de jongere [17]. De Europese schatting geldt voor de bevolking als geheel, de Duitse voor kinderen.
Mengselrisico: meerdere stoffen samen
Omdat stoffen met dezelfde werking zich kunnen optellen, rekenen nieuwere studies met mengsels. In GerES V (1.090 kinderen en jongeren) lag de gevarenindex (hazard index) voor negen stoffen die de spermakwaliteit kunnen aantasten bij 31 procent boven 1. Daartoe behoren DEHP, DnBP, DIBP, BBP, DINP, acrylamide en PCB 118. Bij 26 procent van deze gevallen was dat bij beschouwing van afzonderlijke stoffen niet opgevallen. Jongere kinderen en kinderen met een lagere sociale status hadden hogere waarden [30]. In de HBM4EU-gegevens kan voor ongeveer 17 procent van de kinderen en jongeren een gezondheidsrisico door vijf ftalaten samen niet worden uitgesloten [29].
DINCH en DEHTP: zijn vervangende weekmakers beter?
Vervangende weekmakers gelden als minder giftig, maar zijn minder onderzocht. DINCH en DEHTP behoren chemisch niet tot de ftalaten, maar gedragen zich als weekmaker vergelijkbaar [20]. In GerES V werden afbraakproducten van DINCH gevonden bij 100 procent van de kinderen, 0,04 procent overschreed de HBM-I-waarde van 3 milligram per liter. Ook een minder giftige vervanger kan bij enkele personen waarden bereiken waarbij effecten niet zeker kunnen worden uitgesloten [26]. DEHTP was bij alle kinderen aantoonbaar, zonder overschrijding van de HBM-I-waarde van 1,8 milligram per liter [27]. De Duitse Umweltprobenbank zag op basis van gegevens tot 2017 geen acute noodzaak om in te grijpen, maar vond monitoring vanwege de steile stijging onmisbaar [20].
Zonnebrand en weekmakers: de zaak MnHexP
MnHexP is een afbraakproduct van de weekmaker di-n-hexylftalaat (DnHexP), die als reproductietoxisch geldt en in de EU niet is toegelaten. Het deelstaatbureau LANUK in Noordrijn-Westfalen (voorheen LANUV) meldde begin 2024 de vondst in de urine van kinderen op kinderdagverblijven. Het UBA beschouwt zonnebrandcrème als de belangrijkste bron: bij de productie van het UV-filter DHHB kan DnHexP als verontreiniging ontstaan, niet elk product met DHHB is belast [17][18].
In GerES VI was MnHexP bij 26 procent van ongeveer 1.600 volwassenen aantoonbaar, in het zomerhalfjaar duidelijk vaker dan in de winter. Bij kinderen en jongeren (studie ALISE, april tot juli 2025) werd het gevonden in 238 van 259 monsters (92 procent), twee deelnemers overschreden met 83 en 107 microgram per liter de HBM-I-waarde van 60 microgram per liter [17][18]. Het BfR zag na een eerste beoordeling in 2024 geen aanleiding voor verhoogde zorg, maar adviseert de inname zo veel mogelijk te verlagen [15]. Het UBA benadrukt dat zonbescherming belangrijk blijft om het risico op huidkanker te verlagen [17].
Kassabon, thermisch papier en bisfenol S
Bisfenol A in thermisch papier is sinds 2 januari 2020 praktisch verboden, in plaats daarvan kwam meestal bisfenol S. Thermisch papier met 0,02 gewichtsprocent of meer BPA mag in de EU niet meer in de handel worden gebracht, het BfR ziet dit als een gebruiksverbod, want daaronder heeft BPA niet het gewenste technische effect [2][9]. Thermisch papier is het speciale papier voor kassabons, parkeerkaartjes en etiketten en bevat ongeveer 0,5 tot 3 procent kleurontwikkelaar [6].
BPA op kassabons: hoeveel komt er in het lichaam?
Voor de kassabon is er een kleine pilotstudie van vóór het verbod. 24 vrijwilligers hielden twee uur lang kassabons vast. Het BPA in de urine steeg in het geometrisch gemiddelde van 1,8 naar 5,8 microgram per liter. Met nitrilhandschoenen was er geen significante stijging. De auteurs benadrukken de kleine steekproef en achten de betekenis voor kassapersoneel mogelijk bijzonder relevant [32].
Ook voor de vervangende stof zijn er gegevens: bij 17 kassamedewerkers werd in de urine meer bisfenol S gevonden dan bij 15 controlepersonen (mediaan 2,53 tegenover 0,67 microgram per liter) [37]. Voor bisfenol S zijn er volgens het UBA geen definitieve beoordelingen, maar het is ingedeeld als reproductietoxisch categorie 1B. Het UBA adviseert thermisch papier met het restafval weg te gooien en waar mogelijk het digitale bewijs te kiezen. Kinderen mogen niet met kassabonnen spelen [6][7].
BPA-vrij: betekent dat automatisch veilig?
“BPA-vrij” betekent niet automatisch veilig, want vaak komt er een verwante stof voor BPA in de plaats. Volgens het BfR zijn BPS en bisfenol F (BPF) minder goed onderzocht, vergelijkbare werkingsmechanismen worden aangenomen, de toelaatbare dagelijkse inname is niet bekend. Voor de risicobeoordeling wordt daarom voorlopig de BPA-waarde gebruikt. Bij “BPA-vrij” kunnen andere bisfenolen aanwezig zijn, bij “bisfenolvrij” mogen er helemaal geen aanwezig zijn [2].
Een systematisch overzicht van 32 studies (25 daarvan alleen in het laboratorium) vond voor BPS en BPF een hormonale werkzaamheid in dezelfde orde van grootte als bij BPA [36]. HBM4EU vond BPS bij 67 procent en BPF bij 62 procent van de volwassenen uit tien landen in de urine, afhankelijk van het land overschreed 0,5 tot 19,2 procent de richtwaarde voor BPS [4]. Bij drinkflessen helpt glas, het BfR wijst daarbij op het risico van breuk en letsel [2].
BPA-verbod en regels voor ftalaten: wat geldt er?
Sinds 20 januari 2025 is bisfenol A in de meeste materialen die met levensmiddelen in contact komen verboden, een totaalverbod is het echter niet. Verordening (EU) 2024/3190 verbiedt BPA bij lijmen, rubber, ionenwisselaarharsen, kunststoffen, drukinkten, siliconen, lakken en coatings. Verboden zijn ook andere bisfenolen die geharmoniseerd zijn ingedeeld als mutageen, kankerverwekkend, reproductietoxisch of als hormoonverstorende stof met werking op de menselijke gezondheid. Uitzonderingen gelden voor epoxylakken in vast geïnstalleerde reservoirs boven 1.000 liter en voor filters met polysulfonmembranen, daar mag BPA niet in levensmiddelen overgaan. Papier en karton vallen niet onder de verordening [8][2].
- Afgewerkte wegwerpartikelen met BPA mochten tot 20 juli 2026 in de handel worden gebracht, deze algemene termijn is verstreken. Tot 20 januari 2028 geldt een langere termijn voor artikelen voor het houdbaar maken van fruit en groente (zonder vruchtensappen) en visserijproducten, en voor voorwerpen met BPA-lak alleen aan de buitenkant.
- Na afloop van de betreffende termijn mogen wegwerpartikelen nog 12 maanden worden gevuld en gesloten, verpakte levensmiddelen zijn verkoopbaar tot de voorraad op is. Blikken met BPA-lak kunnen dus nog langer in de handel zijn.
- Herbruikbare artikelen: voor het eerst in de handel gebracht tot 20 juli 2026, commerciële productieapparatuur tot 20 januari 2028, in omloop uiterlijk tot 20 januari 2029 [8].
- Babyflessen: productieverbod sinds 1 maart 2011, verbod op het in de handel brengen en de invoer sinds 1 juni 2011 [10], sinds 2018 ook voor lekvrije drinkbekers voor zuigelingen en peuters [2].
- Speelgoed: voor speelgoed voor kinderen onder drie jaar en speelgoed voor in de mond geldt tot nu toe een grenswaarde voor de afgifte van BPA van 0,04 milligram per liter [11]. De nieuwe speelgoedverordening (EU) 2025/2509 plaatst BPA onder het algemene verbod op kankerverwekkende, mutagene en reproductietoxische stoffen (CMR-stoffen) en legt een migratiegrenswaarde van 0,005 milligram per liter vast. Ze geldt vanaf 1 augustus 2030 [44].
Bij ftalaten geldt: DEHP, DBP, BBP en DIBP mogen sinds 7 juli 2020 niet meer in producten in de handel worden gebracht als ze afzonderlijk of samen 0,1 gewichtsprocent van het weekgemaakte materiaal bereiken. Uitgezonderd zijn onder meer materialen die met levensmiddelen in contact komen, medische hulpmiddelen, zuiver industriële of buiten gebruikte artikelen zonder huid- of slijmvliescontact en waar die vóór 7 juli 2020 in de handel kwam [12]. Sinds 21 februari 2015 mogen deze vier stoffen alleen met toelating worden gebruikt [13]. Voor voedselcontactmaterialen van kunststof geldt sinds 2023 een grens van samen 0,6 milligram DBP, DIBP, BBP en DEHP per kilogram levensmiddel (in DEHP-equivalenten) [15]. In cosmetica staan dibutylftalaat, DEHP en benzylbutylftalaat op de lijst van verboden stoffen [14]. “Verboden” is dus maar deels juist: het zijn beperkingen met uitzonderingen, en geïmporteerde producten bevatten volgens het BfR deels nog steeds hoge DEHP-gehalten [15].
Kinderen, zwangerschap en babyflessen
Kinderen nemen meer weekmakers op dan volwassenen, en bij bisfenol A ziet het BfR juist bij kinderen en jongeren onzekerheid. De 3- tot 5-jarigen in GerES V hadden vrijwel steeds hogere ftalaatwaarden dan ouderen [25], bij DINCH bijna drie keer zo hoog [26]. Naast voeding komen huisstof en voorwerpen in de mond erbij, tips daarvoor staan in de tabel hieronder [15]. Bij babyflessen zijn er BPA-vrije van polypropyleen, bij glas bestaat breukgevaar. Fopspenen van latex of siliconen hebben geen BPA nodig. In het kunststof schild kan het wel zitten, een overgang naar de speen is volgens het BfR onder gebruikelijke omstandigheden echter niet te verwachten [2]. Ben je zwanger of geef je borstvoeding en ben je onzeker, praat dan met je arts of verloskundige.
Mythencheck: wat er over BPA en weekmakers wordt verteld
Rond PET-flessen, recyclingcodes, kassabons en ftalaten houden misverstanden stand, de gegevens zijn genuanceerder.
| Bewering | Bevinding | Bewijs |
|---|---|---|
| “PET-flessen bevatten weekmakers.” | Nee. Bij de productie van PET worden geen ftalaatweekmakers (orthoftalaten) en geen BPA gebruikt. In gerecycled PET zijn af en toe sporen BPA als verontreiniging aanwezig, duidelijk onder de BfR-waarde. | [16] |
| “Recyclingcode 7 betekent BPA.” | Nee. Polycarbonaat heeft geen eigen code, code 7 (“overige”) vat veel kunststoffen samen. | [2] |
| “Kassabons bevatten BPA.” | Sinds 2 januari 2020 is 0,02 procent en meer BPA in thermisch papier verboden. Tegenwoordig wordt meestal bisfenol S gebruikt. Welke stof in het papier zit, zie je niet. | [6][9] |
| “Ftalaten zijn verboden, het probleem is opgelost.” | Gedeeltelijk. De blootstelling daalt sterk, maar de beperkingen hebben uitzonderingen, geïmporteerde waar bevat deels DEHP, en vervangende stoffen nemen toe. | [12][15][28] |
Zo verlaag je je inname van BPA en weekmakers
Het best onderbouwd is: minder verpakt en ingeblikt voedsel, geen bonnetjes in de hand, peuters beschermen tegen stof. De tabel laat ook de grenzen van de studies zien.
| Maatregel | Wat is aangetoond | Bewijs |
|---|---|---|
| Vaker vers koken, minder verpakt | In een studie met 20 personen uit vijf gezinnen verlaagden drie dagen verse voeding het BPA in de urine met 66 procent en DEHP-afbraakproducten met 53 tot 56 procent, daarna steeg het BPA weer tot ongeveer het uitgangsniveau. Kleine studie, meerdere auteurs werken bij organisaties die strengere BPA-regels eisen. Gezondheidsgevolgen werden niet onderzocht. | [33] |
| Minder conserven | In een gerandomiseerde studie met 75 deelnemers steeg het BPA in de urine na vijf dagen soep uit blik naar 20,8 tegenover 1,1 microgram per liter na verse soep. Slechts één soepmerk, vermoedelijk een kortdurende piek, de werking is onbekend. | [31] |
| Kassabons niet aanraken, handschoenen of digitaal bewijs | Zonder handschoenen steeg het BPA in de urine, met handschoenen niet (pilotstudie, 24 vrijwilligers). Het UBA adviseert het elektronische bewijs en het weggooien met het restafval. | [32][6] |
| Geen polycarbonaatflessen, geen hete gerechten in kunststof | Een week koude dranken uit polycarbonaatflessen verhoogde het BPA in de urine met 69 procent (77 studenten, niet gerandomiseerd). Als alternatief noemt het BfR “bisfenolvrije” producten of glas (waarbij echter breukgevaar bestaat). HBM4EU raadt bovendien aan geen hete gerechten in polycarbonaat te doen en geen bekraste bakjes te gebruiken, omdat dan meer BPA overgaat. Meetwaarden daarvoor zijn er niet. | [43][2][21] |
| Peuters: vloeren en tapijten schoonmaken, alleen geschikte voorwerpen in de mond | Aanbeveling van het BfR, omdat peuters ftalaten extra opnemen via huisstof en mondcontact. | [15] |
| Producten controleren | Met de gratis UBA-app “Scan4Chem” kun je producten via de streepjescode opvragen (meer dan 35.000 producten, niet elk product staat erin). Bij voorwerpen kun je de aanbieder vragen of ze BPA (boven 0,1 procent) of voor de voortplanting schadelijke ftalaten bevatten; hij moet binnen 45 dagen antwoorden. | [15][21][45] |
Microplastics worden in een apart artikel behandeld: Microplastics in het lichaam.
Veelgestelde vragen
Is bisfenol A gevaarlijk?
Wat betekent “BPA-vrij”?
Dat bij de productie geen BPA is gebruikt. Andere bisfenolen zoals BPS kunnen aanwezig zijn, “bisfenolvrij” is de strengere aanduiding [2].
Waar zit bisfenol A in?
In polycarbonaat (drinkflessen, bakjes, serviesgoed), in epoxyharscoatings van blikken en in thermisch papier. In contact met levensmiddelen loopt BPA sinds het EU-verbod (van kracht sinds 20 januari 2025) met overgangstermijnen uit, in thermisch papier is het sinds 2 januari 2020 beperkt [2][8][9].
Is bisfenol S beter dan BPA?
Is bisfenol A in Duitsland verboden?
Welke weekmakers zijn verboden?
Wat betekent een hoge weekmakerwaarde in de urine?
Bevatten PET-flessen BPA of weekmakers?
Nee, voor de productie van PET-flessen worden geen bisfenol A, geen ftalaten en geen andere weekmakers gebruikt. In gerecyclede PET-flessen werden af en toe geringe hoeveelheden BPA als verontreiniging gevonden, ze liggen heel duidelijk onder de door het BfR afgeleide TDI [16].
Conclusie: bisfenol A en weekmakers zijn een kwestie van voorzorg
Bisfenol A is ingedeeld als reproductietoxisch, maar of de huidige inname schaadt, beoordelen EFSA en BfR met een factor duizend verschil. Voor het dagelijks leven betekent dat: pragmatische voorzorg in plaats van paniek. Zeker is: BPA en weekmakers zijn bij bijna alle mensen aantoonbaar, de blootstelling aan de klassieke ftalaten is sinds 1988 sterk gedaald, vervangende stoffen nemen toe. Bij mensen zijn er veel verbanden, maar geen bewijs voor een oorzaak. Wil je minder opnemen, dan volstaan een paar eenvoudige gewoonten: vaker vers koken, minder blikken, kassabons niet aanraken, bij peuters op het stof letten en bij het winkelen “bisfenolvrij” verkiezen. Het BPA-verbod voor materialen die met levensmiddelen in contact komen geldt sinds januari 2025, de overgangstermijnen lopen tot 2028, bij herbruikbare artikelen in omloop tot januari 2029.
Citeersuggestie: gesundefakten.com (2026): Bisfenol A en weekmakers: hoe gevaarlijk zijn BPA en ftalaten echt? https://gesundefakten.com/nl/gezondheid/bisfenol-a-weekmakers/
Bronnen
- EFSA Panel on Food Contact Materials, Enzymes and Processing Aids (CEP): Re-evaluation of the risks to public health related to the presence of bisphenol A (BPA) in foodstuffs. EFSA Journal 2023; 21(4): e06857. PubMed; efsa.europa.eu.
- BfR: Bisphenol A (BPA) in Alltagsprodukten: Wieviel nehmen Verbraucherinnen und Verbraucher auf und was bedeutet das? FAQ van 7 september 2026. bfr.bund.de (PDF).
- EFSA en BfR: Report on diverging views between EFSA and BfR on EFSA bisphenol A (BPA) opinion. April 2023. efsa.europa.eu (PDF).
- Europees Milieuagentschap (EEA): Human exposure to bisphenol A in Europe. Briefing 17/2023, 14 september 2023. eea.europa.eu.
- Umweltbundesamt (UBA): Bisphenole (Stoffgruppe), laatst bijgewerkt 19 januari 2026. umweltbundesamt.de.
- Umweltbundesamt (UBA): Fragen und Antworten zur Bonpflicht. 21 juni 2024. umweltbundesamt.de.
- Umweltbundesamt (UBA): Kassenbons gehören nicht ins Altpapier. 21 januari 2020. umweltbundesamt.de.
- Verordnung (EU) 2024/3190 der Kommission vom 19. Dezember 2024 über die Verwendung von Bisphenol A (BPA) und anderen Bisphenolen und Bisphenolderivaten, die aufgrund spezifischer gefährlicher Eigenschaften eine harmonisierte Einstufung erhalten haben, in bestimmten Materialien und Gegenständen, die dazu bestimmt sind, mit Lebensmitteln in Berührung zu kommen. Publicatieblad van de EU van 31 december 2024 (artikelen 3 tot 5, 11, 12, bijlage II). publications.europa.eu.
- Verordnung (EU) 2016/2235 der Kommission vom 12. Dezember 2016 (REACH Anhang XVII, Eintrag 66, Bisphenol A in Thermopapier). publications.europa.eu.
- Richtlinie 2011/8/EU der Kommission vom 28. Januar 2011 zur Änderung der Richtlinie 2002/72/EG hinsichtlich der Einschränkung der Verwendung von Bisphenol A in Säuglingsflaschen aus Kunststoff. publications.europa.eu.
- Richtlinie (EU) 2017/898 der Kommission vom 24. Mai 2017 (Bisphenol A in Spielzeug). publications.europa.eu.
- Verordnung (EU) 2018/2005 der Kommission vom 17. Dezember 2018 (REACH Anhang XVII, Eintrag 51, DEHP, DBP, BBP, DIBP). publications.europa.eu.
- Verordnung (EG) Nr. 1907/2006 (REACH), Anhang XIV: Verzeichnis der zulassungspflichtigen Stoffe. publications.europa.eu.
- Verordnung (EG) Nr. 1223/2009 über kosmetische Mittel, Anhang II (Liste der verbotenen Stoffe). publications.europa.eu.
- BfR: Fragen und Antworten zu Phthalat-Weichmachern. Bijgewerkte FAQ van 7 juni 2024. bfr.bund.de (PDF).
- BfR: PET-Flaschen: Keine Anhaltspunkte für ein gesundheitliches Risiko. Fragen und Antworten, 28 mei 2025. bfr.bund.de.
- Umweltbundesamt (UBA): Kinder und Jugendliche auch 2025 mit verbotenem Weichmacher belastet. Persbericht 06/2026 van 17 februari 2026. umweltbundesamt.de.
- Umweltbundesamt (UBA): Fund eines Weichmachers in Urinproben: Fragen und Antworten. FAQ van 6 februari 2024, bijgewerkt 17 februari 2026. umweltbundesamt.de.
- Umweltprobenbank des Bundes: Phthalates in human samples. Bijgewerkt 12 januari 2022. umweltprobenbank.de.
- Umweltprobenbank des Bundes: Phthalate substitutes in humans: DINCH and DEHTP metabolites. Bijgewerkt 12 januari 2022. umweltprobenbank.de.
- HBM4EU-consortium (Horizon 2020): Bisphenols: what you need to know. Factsheet, 2019. De oorspronkelijke pagina hbm4eu.eu is niet meer bereikbaar; kopie van de projectpartner Swiss TPH en archiefkopie van het originele bestand. swisstph.ch (PDF); Archief (PDF).
- EFSA Panel on Food Contact Materials, Enzymes and Processing Aids (CEP): Update of the risk assessment of di-butylphthalate (DBP), butyl-benzyl-phthalate (BBP), bis(2-ethylhexyl)phthalate (DEHP), di-isononylphthalate (DINP) and di-isodecylphthalate (DIDP) for use in food contact materials. EFSA Journal 2019; 17(12): e05838. PubMed.
- Tschersich C, Murawski A, Schwedler G et al.: Bisphenol A and six other environmental phenols in urine of children and adolescents in Germany: human biomonitoring results of the German Environmental Survey 2014–2017 (GerES V). Science of the Total Environment 2021; 763: 144615. PubMed.
- Tagne-Fotso R, Riou M, Saoudi A et al.: Exposure to bisphenol A in European women from 2007 to 2014 using human biomonitoring data. Environment International 2024; 190: 108912. PubMed.
- Schwedler G, Rucic E, Lange R et al.: Phthalate metabolites in urine of children and adolescents in Germany. Human biomonitoring results of the German Environmental Survey GerES V, 2014–2017. International Journal of Hygiene and Environmental Health 2020; 225: 113444. PubMed.
- Schwedler G, Conrad A, Rucic E et al.: Hexamoll DINCH and DPHP metabolites in urine of children and adolescents in Germany (GerES V). International Journal of Hygiene and Environmental Health 2020; 229: 113397. PubMed.
- Schwedler G, Rucic E, Koch HM et al.: Metabolites of the substitute plasticiser di-(2-ethylhexyl) terephthalate (DEHTP) in urine of children and adolescents in Germany (GerES V). International Journal of Hygiene and Environmental Health 2020; 230: 113589. PubMed.
- Kasper-Sonnenberg M, Pälmke C, Wrobel S et al.: Plasticizer exposure in Germany from 1988 to 2022: Human biomonitoring data of 20 plasticizers from the German Environmental Specimen Bank. Environment International 2025; 195: 109190. PubMed.
- Gerofke A, Lange R, Vogel N et al.: Phthalates and substitute plasticizers: Main achievements from the European human biomonitoring initiative HBM4EU. International Journal of Hygiene and Environmental Health 2024; 259: 114378. PubMed.
- Koelman L, Lange R, Kolossa-Gehring M et al.: Mixture risk assessment of nine reproductive toxic chemicals affecting male sperm quality in a representative sample of German children and adolescents (GerES V). International Journal of Hygiene and Environmental Health 2026; 274: 114783. PubMed.
- Carwile JL, Ye X, Zhou X et al.: Canned soup consumption and urinary bisphenol A: a randomized crossover trial. JAMA 2011; 306(20): 2218–2220. PubMed.
- Ehrlich S, Calafat AM, Humblet O et al.: Handling of thermal receipts as a source of exposure to bisphenol A. JAMA 2014; 311(8): 859–860. PubMed.
- Rudel RA, Gray JM, Engel CL et al.: Food packaging and bisphenol A and bis(2-ethylhexyl) phthalate exposure: findings from a dietary intervention. Environmental Health Perspectives 2011; 119(7): 914–920. PubMed.
- Thayer KA, Doerge DR, Hunt D et al.: Pharmacokinetics of bisphenol A in humans following a single oral administration. Environment International 2015; 83: 107–115. PubMed.
- Sasso AF, Pirow R, Andra SS et al.: Pharmacokinetics of bisphenol A in humans following dermal administration. Environment International 2020; 144: 106031. PubMed.
- Rochester JR, Bolden AL: Bisphenol S and F: a systematic review and comparison of the hormonal activity of bisphenol A substitutes. Environmental Health Perspectives 2015; 123(7): 643–650. PubMed.
- Ndaw S, Remy A, Denis F et al.: Occupational exposure of cashiers to bisphenol S via thermal paper. Toxicology Letters 2018; 298: 106–111. PubMed.
- Radke EG, Braun JM, Meeker JD et al.: Phthalate exposure and male reproductive outcomes: a systematic review of the human epidemiological evidence. Environment International 2018; 121: 764–793. PubMed.
- Radke EG, Glenn BS, Braun JM et al.: Phthalate exposure and female reproductive and developmental outcomes: a systematic review of the human epidemiological evidence. Environment International 2019; 130: 104580. PubMed.
- Hipwell AE, Kahn LG, Factor-Litvak P et al.: Exposure to non-persistent chemicals in consumer products and fecundability: a systematic review. Human Reproduction Update 2019; 25(1): 51–71. PubMed.
- Lin MH, Lee CY, Chuang YS et al.: Exposure to bisphenol A associated with multiple health-related outcomes in humans: an umbrella review of systematic reviews with meta-analyses. Environmental Research 2023; 237: 116900. PubMed.
- Symeonides C, Aromataris E, Mulders Y et al.: An umbrella review of meta-analyses evaluating associations between human health and exposure to major classes of plastic-associated chemicals. Annals of Global Health 2024; 90(1): 52. PubMed.
- Carwile JL, Luu HT, Bassett LS et al.: Polycarbonate bottle use and urinary bisphenol A concentrations. Environmental Health Perspectives 2009; 117(9): 1368–1372. PubMed.
- Verordnung (EU) 2025/2509 des Europäischen Parlaments und des Rates vom 26. November 2025 über die Sicherheit von Spielzeug und zur Aufhebung der Richtlinie 2009/48/EG. Publicatieblad van de EU van 12 december 2025 (bijlage II deel III nr. 4, aanhangsel deel A, artikel 59). publications.europa.eu.
- Umweltbundesamt (UBA) en BfR: Häufige Fragen zu Phthalaten bzw. Weichmachern. FAQ van 10 februari 2013, bijgewerkt 21 november 2016. umweltbundesamt.de.


